ZAWODOWE RODZINY ZASTĘPCZE

I RODZINNE DOMY DZIECKA

W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

Raport z badania

Badanie naukowe zrealizowane

przez Openfi eld Sp. z o.o. z Opola na zlecenie

Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Łodzi

Projekt jest współfi nansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Pomocy Technicznej RPOWŁ 2014-2020

Publikacja została opracowana w ramach projektu „Plan Realizacji Działań w ramach PT RPO WŁ na lata 2014-2020 na rok 2019”, podprojektu pn. „Funkcjonowanie regionalnych obserwatoriów terytorialnych”, współfi nansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego na lata 2014-2020, Osi priorytetowej XII Pomoc Techniczna, Działania XII.2 System realizacji.

Raport końcowy z realizacji umowy nr 7/RPOPT.ROIS/2018 na świadczenie usługi wykonania prac naukowo-badawczych celem przeprowadzenia badania naukowego

pn. Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim.

Praca zbiorowa

Ekspert merytoryczny:

dr Jan Basiaga

Kierownik projektu:

dr hab. Piotr Chomczyński, prof. nadzw. UŁ

Autorzy raportu:

dr hab. Piotr Chomczyński, prof. nadzw. UŁ, dr hab. Jacek Pyżalski, prof. nadzw. UAM, dr Andrzej Kacprzak, UŁ

Zespół badawczy po stronie Zamawiającego:

Anna Bujwicka, Marta Beczkowska, Magdalena Błaszczyk, Kamila Brzezińska-Krakowiak, Maciej Tomczak, Edyta Żmurkow-Poteralska

Skład i druk:

Agencja Wydawnicza „Argi” s.c. R. Błaszak, P. Pacholec, J. Prorok

ul. Żegiestowska 11, 50-542 Wrocław , www.argi.pl

Zdjęcie na okładce:

www.pixabay.com

ISBN 978-83-951663-9-6

ISBN e-book PDF 978-83-954054-0-2

ISBN e-book EPUB 978-83-954054-1-9

ISBN e-book MOBI 978-83-954054-2-6

Publikacja bezpłatna

Nakład: 700

Wydawca:

Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi

Jednostka Organizacyjna Samorządu Województwa Łódzkiego

ul. Snycerska 8, 91-302 Łódź

tel. 42 203 48 00, 42 203 48 01, fax 42 203 48 17

www.rcpslodz.pl, e-mail: info@rcpslodz.pl

Regionalne Obserwatorium Integracji Społecznej

tel. 42 203 48 40, 42 203 48 43, 42 203 48 34,

www.analizyspoleczne.pl

© Copyright by Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi

Kopiowanie i rozpowszechnianie tylko z podaniem źródła

Druk publikacji współfi nansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Pomocy Technicznej RPO WŁ na lata 2014-2020

2

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

SPIS TRESCI

WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

I. Rodzinne formy pieczy zastępczej w perspektywie historycznej . . . . . . 5

II. Perspektywa teoretyczna: Rodziny zastępcze jako instytucje . . . . . . . . 17

III. Wyzwania badawcze związane z problematyką pieczy zastępczej . . . . 18

IV.

Stan

badań nad rodzicielstwem zastępczym w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 18

V. Komentarz do badania pt. Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne

domy dziecka w województwie łódzkim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

1. ANALIZA TEORII I BADAŃ ODNOSZĄCYCH SIĘ DO PIECZY

ZASTĘPCZEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

1.1. Podstawy aksjologiczne i bazująca na nich ewolucja systemu pieczy

zastępczej w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

1.2.

Trudności systemowe we wdrażaniu nowoczesnego systemu pieczy

zastępczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

1.3.

Piecza

zastępcza - aktualny stan prawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

1.4. Rodzinna piecza zastępcza w perspektywie ilościowej . . . . . . . . . . . . 30

1.5.

Kwalifi kowanie do wykonywania rodzinnej pieczy zastępczej . . . . . . 31

1.6. Zadania pieczy zastępczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

1.7. Perspektywa potrzeb dzieci w pieczy zastępczej . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

1.8.

Wcześniejsze doświadczenia i trudności dzieci umieszczonych

w pieczy zastępczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

1.9.

Wybrane problemy w funkcjonowaniu w środowisku rówieśniczym. . . 38

1.10.

Problem poalkoholowego uszkodzenia płodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41

1.11.

Problemy pieczy zastępczej związane z jej codziennym

funkcjonowaniem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

1.12.

Perspektywa wsparcia rodziców zastępczych i osób prowadzących

rodzinne domy dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45

1.13.

Podstawowe wnioski z analizy desk research dla fazy badawczej

i interpretacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46

2. OPIS KONCEPCJI BADANIA I ZASTOSOWANEJ METODOLOGII

BADANIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

2.1. Opis perspektywy teoretycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

2.2. Opis przedmiotu badania z wykorzystaniem wyników analizy desk

research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 3

2.3. Opis podmiotu badania z wykorzystaniem wyników analizy desk

research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

2.4.

Szczegółowy opis koncepcji badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54

2.5. Opis zastosowanych metod i technik badawczych . . . . . . . . . . . . . . . 57

2.6. Sposób doboru, struktura, wielkość, operat próby badawczej . . . . . . 59

3. OPIS PRZEBIEGU REALIZACJI BADAŃ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

4. OPIS WYNIKÓW BADAŃ EMPIRYCZNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68

4.1.

Początki podejmowania pieczy zastępczej przez opiekunów . . . . . . . 68

4.2. Motywacje opiekunów do podjęcia opieki zastępczej . . . . . . . . . . . . . 72

4.3. Charakterystyka dzieci trafi ających do opieki zastępczej (rodziny

pochodzenia, stan zdrowotny, stan emocjonalny) . . . . . . . . . . . . . . . . 77

4.4. Realizacja funkcji wychowawczej, opiekuńczej i reintegracyjnej

przez opiekunów zastępczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83

4.5. Relacje opiekunów zastępczych i wychowanków (emocje

wychowanków, sposoby radzenia sobie z emocjami wychowanków,

kształtowanie się więzi emocjonalnych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

4.6.

Współpraca opiekunów zastępczych z otoczeniem instytucjonalnym

(RCPS, PCPR, przychodnie, poradnie psychologiczno-pedagogiczne,

sądy, kuratorzy, policja) oraz pozainstytucjonalnym (wolontariusze,

NGO-sy, rodzice biologiczni) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97

4.7.

Czynniki ułatwiające i utrudniające realizowanie zadań wynikających

z funkcji rodzica zastępczego wraz z oczekiwaniami opiekunów

zastępczych dotyczącymi zaspokojenia potrzeb służących realizacji

ich

zadań i funkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108

4.8.

Ocena

uwarunkowań prawno-organizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 112

4.9.

Ocena

uwarunkowań ekonomicznych i materialnych

przez opiekunów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

4.10.

Ocena uwarunkowań kulturowych wychowanków przez

opiekunów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

4.11. Proces wychowawczy w opiece zastępczej (problemy wychowawcze,

problemy edukacyjne, problemy psychiczne, demoralizacja) . . . . . . 123

4.12.

Codzienne funkcjonowanie rodzin zastępczych (problemy dnia

codziennego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125

4.13.

Opis dobrych praktyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127

4.14.

Wnioski i powiązane z nimi rekomendacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

ANEKSY DO RAPORTU KOŃCOWEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143

Załącznik nr 1 Wywiad z opiekunem - dyspozycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143

Załącznik nr 2 Wywiad z ekspertem - dyspozycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150

4

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

WPROWADZENIE

Opieka zastępcza nad dziećmi pozbawionymi należytej opieki ze strony rodziny własnej stanowi przykład zjawiska, które jest nierozerwalnie związane

z rozwojem społeczeństw naszego kręgu cywilizacyjnego. Niezależnie od epoki

historycznej, modelu kulturowego i religijnego, część dzieci była pozbawiona opieki ze strony rodziny. Przyczyny takiego stanu były różne: śmierć rodziców, porzucenie, zaniechanie, uwarunkowania obyczajowe, ubóstwo, migracje

społeczeństw etc. Różne były też formy przeciwdziałania zjawisku sieroctwa

społecznego. Najczęściej organizacja opieki zastępczej była ściśle związana z obowiązującymi w danym społeczeństwie prawami i obyczajami (Kurdybacha,

1960; Cambiano, 2000; Kolankiewicz, 2002; Rouche, 2005; de La Ronciere, 2005; Farge, 2005; Badora, 2011).

I. RODZINNE FORMY PIECZY ZASTĘPCZEJ

W PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ

PIERWSZE PRÓBY BUDOWY SYSTEMU RODZINNEJ PIECZY

ZASTĘPCZEJ W POLSCE

W Polsce funkcjonowanie rodzinnych form opieki zastępczej ma długolet-

nią tradycję. Najczęściej opiekę nad sierotami przejmowały rodziny spo-

krewnione lub zaprzyjaźnione z rodzicami osieroconego dziecka. Pierwsze próby wdrożenia zorganizowanych form oddawania dzieci sierocych pod opiekę rodzin

obcych, podejmowano w Polsce w pierwszej połowie XVIII wieku. Działania te,

nie przynosiły jednak pozytywnych skutków. W efekcie braku należytej kontroli nad działalnością opiekuńczą tego typu rodzin zastępczych, bardzo często zdarzało się, że dzieci były bite, poniżane, wykorzystywane do najcięższych prac, a nawet uśmiercane (Kulpiński, 1999). Utrata państwowości spowodowała załamanie procesu tworzenia polskiego systemu opiekuńczego. O opiece nad dzieć-

mi sierocymi decydowały przede wszystkim racje państw zaborczych, które pre-

zentowały różne stopnie rozwoju społecznego i gospodarczego, różne kultury

oraz interesy polityczne (Kusio, 1998).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 5

SYSTEM PIECZY ZASTĘPCZEJ W DWUDZIESTOLECIU

MIĘDZYWOJENNYM W POLSCE

Pierwsze działania o charakterze państwowym – ukierunkowane na organizację

rodzinnego systemu opieki zastępczej – podjęto w okresie dwudziestolecia mię-

dzywojennego. Pomimo przeprowadzonego procesu legislacyjnego związanego

z organizacją opieki społecznej, nie stworzono systemu prawnego regulującego zasady funkcjonowania rodzin zastępczych. Samą zaś organizację działalności

opiekuńczej wpisano w zakres kompetencji samorządów terytorialnych, któ-

re – w większości przypadków – w znikomym stopniu wypełniały zobowiązania

ustawowe. Jedynymi pozytywnymi wyjątkami były samorządy Łodzi i Warszawy.

Efekty prac organizacyjnych wskazanych samorządów pozwalały na formułowa-

nie postulatów wskazujących na lepszą jakość oraz wyższą efektywność opieki

rodzinnej w stosunku do opieki instytucjonalnej, jak również na podjęcie prób szerszego wdrożenia systemu rodzinnej opieki zastępczej. Opracowano pierwsze zasady powoływania rodzin zastępczych, ich fi nansowania oraz kontroli. Wybuch II wojny światowej uniemożliwił jednak szersze ich zastosowanie (Basiaga, 2014).

STAN PIECZY ZASTĘPCZEJ W PIERWSZYCH LATACH

PO

ZAKOŃCZENIU II WOJNY ŚWIATOWEJ

Pierwsze lata powojenne określa się jako okres bujnego ilościowego rozwoju

rodzin zastępczych. Doceniano ich rolę oraz znaczenie. Sytuacja ta nie wynikała jednak z celowych działań państwowych ukierunkowanych na rozwój tej formy

opieki, lecz związana była przede wszystkim z ogromnymi potrzebami w zakre-

sie kompensacji sieroctwa oraz ograniczonymi możliwościami stosowania form

alternatywnych (Matejek, 2005). Od lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku do po-czątku okresu transformacji ustrojowej rodzinne formy opieki zastępczej funkcjonowały na obrzeżach systemu opiekuńczego, w którym najważniejszą rolę

pełniły państwowe instytucje opiekuńcze. Uważano, że tylko państwo posiada

najbardziej właściwe warunki materialne oraz wychowawcze (możliwość doboru

personelu, szkolenia, kontrola jakości oddziaływania ideologicznego etc.). Rodzinom zastępczym przyznawano znikomą pomoc fi nansową – w najtrudniejszym

okresie lat sześćdziesiątych – ponad dwudziestokrotnie niższą niż wynosił koszt utrzymania dziecka w państwowej instytucji opiekuńczej. Zaś kryteria powo-

ływania do życia nowych rodzin zastępczych związane były przede wszystkim

z wartościami ideologicznymi. Zalecano umieszczanie dzieci w rodzinach za-

stępczych „zdrowych klasowo” – przede wszystkim robotniczych i drobnochłop-

skich. Kompetencje osobowościowe oraz opiekuńcze kandydatów do pełnienia

6

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

funkcji rodziny zastępczej miały dużo mniejsze znaczenie (Basiaga, 2014). Pomimo różnych, stosunkowo drobnych zmian legislacyjnych z lat siedemdziesiątych oraz osiemdziesiątych, trudne warunki funkcjonowania rodzinnych form pieczy

zastępczej nie zmieniły się w stopniu istotnym aż do lat dziewięćdziesiątych.

ROZWÓJ SYSTEMU PIECZY ZASTĘPCZEJ W POLSCE

NA TLE ZMIAN USTROJOWYCH PAŃSTWA

Realizowane w Polsce w latach dziewięćdziesiątych zmiany ustrojowe oraz ad-

ministracyjne wpłynęły znacząco na podejmowanie działań ukierunkowanych

na wdrażanie reformy systemu opiekuńczego. Poprzedni system opieki nad

dzieckiem poddano ostremu osądowi. Krytykowano sztywność organizacyjną

i funkcjonalną, centralizm i nieumiejętność rozwiązywania problemów sieroctwa społecznego. W największym jednak stopniu krytyce poddano cel powołania

i sposób funkcjonowania instytucji opiekuńczych. Wskazywano, że pod hasła-

mi wychowania i opieki dokonywało się zawłaszczanie wychowanków przez

państwo, podporządkowujące je ideologii i interesom państwa. To zaś wiązało

się z sytuacją, w której działalność ówczesnych instytucji skoncentrowana była wyłącznie na opiekuńczo-wychowawczej pracy z dziećmi i nie uwzględniała

wspierania również ich rodziców – w szczególności nie podejmowano działań

na rzecz powrotu dziecka do rodziny, gdyż umieszczenie dziecka w środowisku

zastępczym nie wiązało się z zakreśleniem perspektywy czasowej tego przedsię-

wzięcia. Ten systemowy brak zainteresowania najistotniejszym elementem pie-

czy zastępczej, jakim jest więź dziecka z rodzicem, związany był z nastawieniem się na długoterminową opiekę, trwającą często do pełnoletniości wychowanka

(Polkowski, 2000; Kaczmarek, 2005; Matyjas, 2005). Kluczowym elementem

procesu decentralizacji oraz reorganizacji systemu pieczy nad dzieckiem pozbawionym należytej opieki ze strony rodziny własnej, było wprowadzenie w ży-

cie przepisów zawartych w ustawie z 29 grudnia 1998 roku (Ustawa, 1998).

Zgodnie z jej założeniami, poddano głębokiej przebudowie system opieki za-

stępczej i dokonano zmian na trzech poziomach: zmieniono zasady organizacji

systemu (nacisk został położony na rozwój rodzinnych form wsparcia – zwłasz-

cza rodzicielstwa zastępczego), zdecentralizowano system (przesunięto zadania organizacyjne i koordynacyjne na poziom powiatu) oraz dokonano przesunięcia

resortowego (przeniesiono zadania opieki na rodziną i dzieckiem z resortu edukacji do systemu pomocy społecznej (Hrynkiewicz, 2006). Realizacji tych zało-

żeń miała pomóc prorodzinna polityka państwa. Przyjęto, że w nowym systemie

opieka zastępcza powinna stanowić element szerszego programu wspierania

rodzin w środowisku lokalnym. Większe znaczenie powinny mieć działania pro-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 7

fi laktyczne, a więc wsparcie udzielane rodzinie naturalnej dziecka przed wystą-

pieniem sytuacji kryzysowej zmuszającej do zabrania go z domu i umieszczenia w rodzinie zastępczej lub placówce socjalizacyjnej. System opieki zastępczej ukierunkowano zatem na wspieranie rodziny naturalnej, a nie jej zastępowanie.

PRZEBUDOWA SYSTEMU OPIEKI NAD RODZINĄ I DZIECKIEM

W pierwszej połowie roku 2000 rozpoczął się drugi etap przebudowy systemu

opieki nad rodziną i dzieckiem. Wraz z wejściem w życie znowelizowanej ustawy o pomocy społecznej (Ustawa, 2000), wypracowano spójne ramy prawne funkcjonowania tego systemu oraz sformułowano cele, które dotyczyły:

• zmniejszenia liczby placówek opiekuńczo-wychowawczych i ich wielkości

(zakładano, że do końca 2006 roku, w tych placówkach będzie przebywało

nie więcej niż 30 wychowanków),

• wzrostu liczby dzieci powracających do rodzin własnych,

• rozwoju systemu rodzin zastępczych niespokrewnionych (w tym rodzin peł-

niących funkcje specjalistyczne),

• rozwoju otoczenia instytucjonalnego wspierającego zreformowany system,

• rozwinięcia pracy z rodziną przeżywającą problemy życiowe wpływające

na wypełnianie zadań opiekuńczo-wychowawczych (Kaczmarek, 2004; Ra-

cław-Markowska, Rymsza, 2005).

Istotnym elementem przebudowy systemu opiekuńczego było wprowa-

dzenie do funkcjonujących rodzin zastępczych spokrewnionych i niespokrew-

nionych, nowej kategorii – niespokrewnionych rodzin zastępczych pełniących

funkcję pogotowia rodzinnego. Rodzina tego typu stanowiła nową formułę

rodzin zastępczych, bowiem za świadczenie usług opiekuńczych otrzymywała

wynagrodzenie. Celem powołania pogotowi rodzinnych było stworzenie opty-

malnych warunków opieki dla dzieci w wieku do lat 10, pozbawionych należytej opieki ze strony rodziców, do czasu unormowania się sytuacji życiowej dziecka, to znaczy do momentu rozwiązania kryzysu w rodzinie lub – jeśli miałoby okazać się to niemożliwe – do momentu umieszczenia dziecka w instytucji opieki o charakterze trwałym. Ustawodawca określił jednak, że pobyt dziecka w pogotowiu

nie może być dłuższy niż 12 miesięcy, z możliwością jego przedłużenia o kolejne 3 miesiące. Pogotowia rodzinne pełniły funkcję interwencyjną w sytuacji nagłej konieczności zapewnienia opieki dla dzieci, wskutek okoliczności uniemożliwiających sprawowanie opieki bezpośrednio przez rodziców. Stanowiły więc one

jeden z elementów realizowanej deinstytucjonalizacji systemu opiekuńczego

dla małych dzieci. Ponadto, były one pierwszą instytucją opiekuńczą, dla której określono zakres czasowy sprawowania opieki i – co najważniejsze – rodziny te 8

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

w strukturze swoich zadań miały obowiązek stwarzania warunków dla realizacji procesu przywracania dziecku rodziny własnej (proces reintegracji).

Pomimo wdrożenia pożądanego kierunku zmian w funkcjonowaniu syste-

mu opieki nad dzieckiem i jego rodziną, wskazywano na niezadawalający stan

efektów realizowanej reformy systemu. W opinii M. Kaczmarka (2005), w zni-

komym stopniu udało się zrealizować sztandarowe hasło reformy, to znaczy

zmniejszenie liczby oraz wielkości domów dziecka. Przywołany autor twierdził

ponadto, że system pomocy i wsparcia rodziny budowany był zbyt wolno, zaś

reintegracja dzieci przebywających w pieczy zastępczej stanowiła śladowy element reformy zarówno jeśli chodzi o liczbę, jak i jakość działań.

USTAWA Z DNIA 12 MARCA 2004 R. O POMOCY SPOŁECZNEJ:

REINTEGRACJA RODZIN JAKO GŁÓWNY CEL SYSTEMU PIECZY

ZASTĘPCZEJ

W roku 2004 rodziny zastępcze ustawowo zostały ujęte jako forma pomocy

dla rodzin i ich dzieci (a nie tylko dla dzieci), co zostało wprost wyrażone w art.

70 ustawy o pomocy społecznej (Ustawa, 2004). Pomoc społeczna stała się

więc działaniem nakierowanym na usamodzielnienie tego, komu była świad-

czona (w tym kontekście usamodzielnienie rodziny naturalnej mającej trudności w wypełnianiu zadań opiekuńczo-wychowawczych). Celem umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej jako formy pomocy całej rodzinie był (i nadaj jest) po-wrót dziecka do rodziny naturalnej i ponowne stworzenie rodziny wypełniającej wszystkie funkcje (Andrzejewski, 2006).

Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych ustawą w systemie opieki

zastępczej było powołanie do życia nowych form rodzin zastępczych. Do wcze-

śniej funkcjonujących rodzin zastępczych spokrewnionych i niespokrewnionych

z dzieckiem dodano trzy nowe rodzaje rodzin zastępczych zawodowych: wielo-

dzietnych, specjalistycznych i pełniących funkcję pogotowia rodzinnego. W rodzinach zastępczych wielodzietnych można było umieścić w tym samym czasie

nie mniej niż troje i nie więcej niż sześcioro dzieci. W przypadku konieczności umieszczenia w rodzinie licznego rodzeństwa, liczba dzieci przyjętych pod opiekę mogła zostać zwiększona. Powołanie do życia tego typu rodziny było formą

wspierającą dla rodzinnych domów dziecka i dawało szansę na efektywniejsze

respektowanie zasady nierozłączania rodzeństwa. Zawodowe rodziny zastępcze

wielodzietne funkcjonowały do roku 2012. Zgodnie z treścią ustawy o wspiera-

niu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Ustawa, 2011) rodziny te funkcjono-wały do czasu wygaśnięcia lub rozwiązania umowy. Zawodowe specjalistyczne

rodziny zastępcze zostały utworzone z myślą o zapewnieniu opieki dzieciom

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 9

niedostosowanym społeczne oraz dzieciom z różnymi dysfunkcjami lub problemami zdrowotnymi, wymagającym szczególnej opieki i pielęgnacji. Funkcja za-

wodowej rodziny zastępczej o charakterze pogotowia rodzinnego jest odmien-

na od pozostałych modeli rodzin zastępczych. Zgodnie z zasadą stałości opieki umieszczenie dziecka w pogotowiu rodzinnym uzasadnione jest w przypadkach

wystąpienia krótkotrwałych problemów w rodzinie naturalnej – do czasu unor-

mowania sytuacji życiowej dziecka. Do specyfi ki takiej rodziny należy między innymi obowiązek pozostawania w stałej gotowości przyjmowania dzieci w wieku

do lat 10 doprowadzonych przez Policję lub Straż Graniczną.

Istota zawodowstwa rodzin zastępczych sprowadza się do tego, że są one

profesjonalnym rodzinnym środowiskiem opiekuńczo-wychowawczym dla dziec-

ka przyjętego pod opiekę. Świadczą o tym wyższe (w stosunku do spokrewnionych i niespokrewnionych rodzin zastępczych) wymagania w zakresie predyspozycji

psychofi zycznych, umiejętności i doświadczenia niezbędnego w pracy z dziećmi o szczególnych potrzebach oraz warunków mieszkaniowych i dochodowych, któ-

re pozwalają skutecznie realizować powierzone zadania. Rodziny zastępcze za-

wodowe zobowiązane są ponadto do zrealizowania specjalistycznego szkolenia

oraz do systematycznego podnoszenia swoich kwalifi kacji. Istotnym czynnikiem różnicującym zawodowe rodziny zastępcze oraz spokrewnione i niespokrewnione (od 2012 roku niezawodowe) jest aspekt fi nansowy. Osoby pełniące funkcję zawodowego rodzica zastępczego otrzymują comiesięczne wynagrodzenie oraz

dodatkowe wsparcie fi nansowe przeznaczone na potrzeby utrzymania lokalu

mieszkalnego w zakresie kosztów związanych z opłatami z tytułu najmu, opłat

za media itp. W roku 2008, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej przedstawi-

ło założenia projektu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Oceniając efekty wdrażanych od 2000 roku zmian w systemie opieki zastępczej, autorzy projektu wskazywali na utrzymywanie się wielu negatywnych tendencji

w jego funkcjonowaniu. Krytyczne uwagi odnosiły się do obszarów dotyczących:

• wzrostu wskaźnika dzieci umieszczanych w różnych formach pieczy zastępczej;

• koncentracji działań systemu wyłącznie na dziecku, a nie jego rodzinie;

• nadmiernej łatwości umieszczania dziecka poza rodziną – także w oparciu

o zdiagnozowane przyczyny, które powinny stanowić przesłankę do podję-

cia pracy socjalnej z rodziną dziecka (np. ubóstwo, zaniedbania higieniczne, nierealizowanie obowiązku szkolnego etc.);

• braku instrumentów motywujących gminy do działań na rzecz utrzymania

dziecka w rodzinie własnej;

• pozorności pieczy zastępczej w przypadku wielu rodzin zastępczych spo-

krewnionych;

• niedoboru odpowiedniej liczby rodzin zastępczych zawodowych;

10

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• niewłaściwego kierunku przemieszczania się dzieci w ramach różnych form opieki zastępczej – dominacja tendencji w kierunku do form instytucji instytucjonalnej pieczy zastępczej lub między nimi (Prusinowska-Marek, 2018).

USTAWA Z DNIA 9 CZERWCA 2011 R. O WSPIERANIU RODZINY

I SYSTEMIE PIECZY ZASTĘPCZEJ: WSPARCIE RODZINY

PRZEŻYWAJĄCEJ TRUDNOŚCI JAKO GŁÓWNE ZADANIE

SYSTEMU

W świetle powyższych uwag, obwiązująca od 1 stycznia 2012 roku ustawa

o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Ustawa, 2011) w swoich za-

łożeniach ma przede wszystkim przeciwdziałać negatywnym tendencjom zabie-

rania dzieci z niewydolnych wychowawczo i niezaradnych rodzin oraz umiesz-

czania ich w pieczy zastępczej. Zdaniem M. Kaczmarka (2012) jest to pierwsza ustawa podkreślająca w swoim tytule rangę rodziny. Jej głównym założeniem

jest wsparcie dla rodzin będących w kryzysie w środowisku ich zamieszkania,

bez konieczności separowania dzieci od rodziny.

Wyrazem nowego postrzegania istoty wspierania rodzin mających trudności

w wypełnianiu swoich podstawowych funkcji jest nowa formuła organizowania

pomocy i wsparcia na poziomie gminy. Zgodnie z treścią ustawy (2011) jednost-ką odpowiedzialną za organizowanie i realizację procesu wspierania rodziny jest gminny ośrodek pomocy społecznej (zespół ds. asysty rodzinnej). Zaś praca z rodziną realizowana być powinna zarówno w czasie przeżywania przez nią trudności, jak i w sytuacji, kiedy dziecko musi zostać czasowo umieszczone poza rodziną.

Jedną z nowych form wspierania rodzin wymagającą wsparcia społecznego

jest funkcja asystenta rodziny, którego zadania zawierają się w udzielaniu pomocy rodzinom w rozwiązywaniu ich problemów socjalnych, psychologicznych, opiekuńczo-wychowawczych, udzielaniu wsparcia w poszukiwaniu pracy, w edukacji

dzieci oraz na podejmowaniu w razie potrzeby działań interwencyjnych i zarad-czych w rodzinie. Ponadto, do zadań asystenta rodziny należy także współpraca z zespołem interdyscyplinarnym ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz innymi instytucjami działającymi na rzecz dziecka i rodziny, a także monitorowanie sytuacji po zakończeniu pracy w rodzinie.

Drugą formą pomocy rodzinie w kryzysie jest rodzina wspierająca, której

zadaniem jest pomoc niewydolnej rodzinie w opiece i wychowaniu dziecka, pro-

wadzeniu gospodarstwa domowego oraz w kształtowaniu i wypełnianiu podsta-

wowych ról społecznych. Z założenia rodziny wspierające powinny być rekruto-

wane z bezpośredniego otoczenia dziecka i formalnie ustanawiane przez wójta

gminy.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 11

Ważną rolę w nowym systemie wsparcia dziecka i rodziny odgrywają również placówki wsparcia dziennego, które mogą być prowadzone w różnej formie

– także jako praca podwórkowa. W założeniu dzieci mają korzystać z placówki

dobrowolnie, chyba że zostaną do niej skierowane przez sąd.

Organizacja form pieczy zastępczej

Analizowany akt prawny, wcielając w życie nowe komplementarne podejście do

problematyki pomocy i wsparcia rodziny w realizacji funkcji opiekuńczo-wychowawczych, wprowadził również wiele zmian w organizacji rodzinnych form pie-

czy zastępczej. Podtrzymując priorytet rodzinnych form pieczy zastępczej nad całodobowymi placówkami opiekuńczo-wychowawczymi, ustawa wprowadza

nowy podział rodzinnych form ujmując je jako:

1. rodziny zastępcze:

• spokrewnione,

• niespokrewnione,

• zawodowe, w tym zawodowe pełniące funkcję pogotowia rodzinnego

i zawodowe specjalistyczne;

2. rodzinne domy dziecka.

Redefi niując strukturę rodzinnej pieczy zastępczej ustawodawca zniósł

funkcję zawodowej wielodzietnej rodziny zastępczej. Jednocześnie wprowadzo-

no dodefi niowanie pojęcia rodziny zastępczej spokrewnionej – tę funkcję mogą pełnić wstępni dziecka, czyli dziadkowie lub rodzeństwo dziecka. W przypadku dalszego pokrewieństwa, osoby sprawujące opiekę nad dzieckiem ujmowane są

jako rodzina niezawodowa.

Organizator pieczy zastępczej

Jednym z najważniejszych elementów ustawy jest powołanie instytucji organi-

zatora rodzinnej pieczy zastępczej. Może nim być wyznaczona przez starostę

jednostka organizacyjna powiatu lub podmiot, któremu powiat zleci realiza-

cję tego zadania. Jeżeli jednak jednostką tą jest powiatowe centrum pomocy

rodzinie, tworzy się w nim zespół do spraw pieczy zastępczej. Zadania, jakie ustawodawca stawia przed organizatorem, ujęte zostały bardzo szeroko: od

rekrutacji kandydatów, poprzez ich szkolenie, kwalifi kowanie, a następnie

wspieranie rodzin oraz dzieci, a także ocenianie sytuacji umieszczonego w rodzinie dziecka. Organizator rodzinnej pieczy zastępczej wyznacza również

i zatrudnia koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, którego zadaniem jest

opieka nad rodzinnymi formami pieczy zastępczej oraz dbałość o prawidłowe

ich funkcjonowanie.

12

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Pozafi nansowe formy wsparcia rodzin zastępczych

Ważnym elementem ustawy jest również stworzenie warunków do korzystania

przez rodziców zastępczych oraz osób prowadzących rodzinne domy dziecka

z pomocy osób spoza kręgu rodzinnego. Ustawodawca wprowadził w 2011 roku

dwie nowe formy wparcia, które świadczone są przez:

• rodzinę wspierającą, z której wsparcia rodziny zastępcze oraz rodzinne domy dziecka mogą korzystać w przypadkach czasowego niesprawowania osobistej

opieki nad dziećmi, wynikającego z udziału w szkoleniach, pobytu w szpitalu, w sytuacjach nieprzewidzianych trudności lub zdarzeń losowych oraz korzystania z wprowadzonego zapisem ustawy prawa zawodowych rodzin zastępczych

do trzydziestodniowego urlopu wypoczynkowego. Funkcję rodziny pomocowej

może przyjąć na siebie inna rodzina zastępcza zawodowa i niezawodowa, rodzi-

na prowadząca rodzinny dom dziecka, a także osoby przeszkolone do pełnienia

tych funkcji oraz osoby i rodziny przygotowane do przysposobienia dziecka;

• osobę do pomocy w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka.

O wsparcie w realizacji zadań opiekuńczo-wychowawczych rodziny zastęp-

cze oraz rodzinne domy dziecka mogą wnioskować w przypadku, kiedy w danym

domu pieczy zastępczej przebywa więcej dzieci niż ustalony prawem limit.

Ponadto, ustawodawca usankcjonował pomoc świadczoną rodzinnym for-

mom pieczy zastępczej przez wolontariuszy.

Finansowe formy wsparcia rodzin zastępczych

Mocą ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (2011) zmie-

niono również stawki świadczeń dla rodzinnych form pieczy zastępczej na po-

krycie kosztów utrzymania dziecka, znosząc jednocześnie zróżnicowanie wyso-

kości pomocy fi nansowej uwzględniającej wiek przyjętego pod opiekę dziecka.

Rodzinom zastępczym spokrewnionym na każde przyjęte pod opiekę dziecko

przyznano pomoc w wysokości 660 zł miesięcznie. Rodzinom zastępczym nieza-

wodowym, rodzinom zastępczym zawodowym oraz rodzinnym domom dziecka

na każde przyjęte pod opiekę dziecko przyznano pomoc w wysokości 1000 zł

miesięcznie. Wszystkim rodzinnym formom pieczy zastępczej przysługuje pra-

wo wnioskowania o dofi nansowanie do wypoczynku poza miejscem zamiesz-

kania dziecka w wieku od 6. do 18. roku życia. Opiekunowie mają również pra-

wo wnioskowania o przyznanie świadczeń na pokrycie wydatków związanych

z potrzebami przyjmowanego pod opiekę dziecka oraz wydatków związanych

z wystąpieniem zdarzeń losowych lub innych zdarzeń mających wpływ na jakość

sprawowanej opieki. Ponadto, rodziny zastępcze niezawodowe i zawodowe oraz

osoby prowadzące rodzinny dom dziecka mogą otrzymywać środki fi nansowe

na utrzymanie lokalu mieszkalnego w wysokości odpowiadającej wydatkom po-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 13

noszonym przez rodzinę, między innymi na czynsz, opłaty za energię elektrycz-ną, cieplną, gaz, odbiór nieczystości, usługi telekomunikacyjne itp.

DEINSTYTUCJONALIZACJA PIECZY ZASTĘPCZEJ W POLSCE

Budowany od 2004 roku system opieki nad dzieckiem – tworzony w oparciu

o dostosowane do europejskich standardów prawo oraz tendencje w polityce opie-kuńczej – ukierunkowany jest na wspieranie rodzin w procesie przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych oraz zapewnienie dzieciom opieki i wychowania poza rodziną w pozainstytucjonalnych formach opieki kompensacyjnej, których trzon stanowią rodziny zastępcze. Na podstawie danych Ministerstwa Rodziny Pracy

i Polityki Społecznej dotyczących deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej wskazać można, że w okresie od wprowadzenia w życie zapisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (2012) do końca roku 2017 utrzymana została pożądana tendencja umieszczania dzieci przede wszystkim w rodzinnych formach pieczy zastępczej. We wskazanym przedziale czasowym wskaźnik umieszczeń

dzieci w rodzinnych formach pieczy zastępczej sytuuje się na stosunkowo stałym poziomie 75%. W tym miejscu należy mieć jednak na uwadze to, że zgodnie z wymogami Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego (2020), do roku 2020 wskaźnik dzieci umieszczonych w rodzinnych formach pieczy zastępczej, w proporcji do ogólnej liczby wychowanków objętych pieczą zastępczą powinien wzrosnąć do poziomu

90% (Szczepaniak-Sienniak, 2017). Ponadto, należy odnotować, że w wyżej okre-

ślonym przedziale czasowym następuje również stopniowy spadek odsetka dzieci w wieku poniżej 18. roku życia umieszczonych w pieczy zastępczej – od wartości 0,99% w latach 2012 i 2013 do wartości 0,88% w 2017 roku (Rada Ministrów,

2013-2017). Analizując realizację zadań w zakresie systemu pieczy zastępczej, A. Prusinowska-Marek (2018) wskazuje na dane Ministerstwa Sprawiedliwości odnoszące się do liczby dzieci oczekujących na umieszczenie w pieczy zastępczej, wobec których sądy opiekuńcze wydały stosowne orzeczenie. W ogólnym ujęciu licz-ba dzieci oczekujących na umieszczenie w pieczy zastępczej wzrosła z 618 w roku 2012 do 1066 w roku 2017. Należy przy tym podkreślić, że zobrazowana tendencja wzrostowa powodowana jest przede wszystkim kilkukrotnym wzrostem liczby dzieci oczekujących na umieszczenie w rodzinnej pieczy zastępczej (w roku 2012 na umieszczanie oczekiwało 136 dzieci, zaś w roku 2017 takich dzieci było 771). Pozytywnym aspektem jest fakt jednoczesnego spadku liczby dzieci oczekujących na umieszczenie w instytucjonalnej pieczy zastępczej (z 482 dzieci w roku 2012 do 295

w roku 2017). Brak realizacji przez odpowiednie jednostki samorządowe orzeczeń sądów opiekuńczych może świadczyć o niewystarczających zasobach powiatów

w zakresie miejsc zarówno w rodzinnej, jak i instytucjonalnej pieczy zastępczej. Z da-14

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

nych Najwyższej Izby Kontroli wynika, że w 2016 roku około 5% orzeczeń sądów rodzinnych w sprawie umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej nie było realizowanych niezwłocznie, w efekcie czego dzieci pozostawały pod opieką rodziców biologicznych albo były tymczasowo umieszczane w instytucjonalnej pieczy zastępczej (Prusinowska-Marek, 2018). W roku 2017 w Polsce funkcjonowało 37877 podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej, co w porównaniu z 2012 rokiem oznacza spadek o 2192 podmioty (5,5%). Ta tendencja dotyczy wyłącznie rodzin zastępczych spokrewnionych i niezawodowych – liczba tych form pieczy zastępczej zmniejszyła się odpowiednio o 7,1% i 7,6%. W obszarze zawodowych form rodzinnej pieczy zastępczej obserwowana jest tendencja podążania w kierunku profesjonalizacji rodzinnej pieczy zastępczej. W stosunku do stanu liczbowego z roku 2011 w roku 2017 liczba zawodowych rodzin zastępczych zwiększyła się o 13,1%, a rodzinnych domów

dziecka o 149% (Rada Ministrów, 2013-2017). Obie tendencje (zmniejszanie się liczby spokrewnionych i niezawodowych form pieczy zastępczej przy jednoczesnym wzroście liczebności zawodowych form pieczy zastępczej) można ująć w kategorii pozytywnego kierunku zmian. Jednocześnie wskazać należy, że tempo rozwoju profesjonalnych form rodzinnej pieczy zastępczej jest niewystarczające w stosunku do potrzeb. Skalę problemu zobrazować mogą dane odnoszące się do liczby dzieci w wieku poniżej 7. roku życia, które przebywają (oraz nadal są umieszczane) w instytucjonalnych formach pieczy zastępczej. Zgodnie z danymi opublikowanymi przez Ministerstwo Rodziny Pracy i Polityki Społecznej, w roku 2012 w instytucjonalnych formach pieczy zastępczej przebywało 2702 dzieci w wieku poniżej 7. roku życia.

W roku 2017 liczba ta zmniejszyła się do stanu 1384 (spadek o 49%). Jeśli jednak spojrzeć na tę sytuację przez pryzmat zapisów ustawowych (Ustawa, 2012,

art. 231), które od roku 2015 zabraniają umieszczania w instytucjonalnej pieczy za-stępczej dzieci w wieku poniżej 7. roku życia, powyższe dane mogą posłużyć jako przykład obrazujący skalę defi cytu rodzinnych form pieczy zastępczej (w szczególności zawodowych), który może ulec zwiększeniu po 31 grudnia 2019 roku

w związku z wejściem w życie zapisu ustawowego zabraniającego umieszczania

w instytucjonalnej pieczy zastępczej dzieci w wieku poniżej 10. roku życia (Ustawa, 2012, art. 232.). Na podstawie danych opublikowanych przez Biuro Rzeczni-ka Praw Dziecka można przyjąć, że realizacja założenia związanego z umieszczeniem przebywających w instytucjonalnej pieczy zastępczej dzieci w wieku poniżej 7. roku życia wyłącznie w rodzinnej pieczy zastępczej wymaga zwiększenia liczby rodzin zastępczych o 40% (Rzecznik Praw Dziecka, 2016).

Ponadto, zgodnie z publikowanymi przez Ministerstwo Rodziny Pracy i Poli-

tyki Społecznej danymi, w roku 2017 zarysowała się tendencja wzrostowa w od-

niesieniu do liczby dzieci umieszczanych w instytucjach opieki zastępczej. Tendencja ta dotyczy obu form – rodzinnej i instytucjonalnej pieczy zastępczej. W roku Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 15

2017 z rodzin biologicznych do rodzinnych form pieczy zastępczej skierowanych zostało 7688 dzieci (wobec 7361 dzieci w roku 2016), natomiast do instytucjonalnych form pieczy zastępczej w roku 2017 skierowano 4562 dzieci (wobec

4452 dzieci w roku 2016). Te dane są kompatybilne (w zakresie zarysowanego kierunku zmian) z danymi dotyczącymi powrotów dzieci z pieczy zastępczej do rodzin własnych (reintegracja). W roku 2017 z pieczy zastępczej do rodzin własnych powró-

ciło 4059 dzieci, co stanowi spadek o 623 (13%) dzieci w stosunku do roku 2016.

Problemy zasygnalizowane powyżej uprawniają do sformułowania stwier-

dzenia, że proces deinstytucjonalizacji opieki zastępczej przebiega zbyt wolno.

Ponadto, pomimo odnotowywanego zmniejszającego się odsetka dzieci umiesz-

czanych w instytucjach pieczy zastępczej (Rada Ministrów, 2013-2017), skalę

zjawiska odseparowywania dzieci od rodzin własnych w dalszym ciągu należy

kategoryzować jako zbyt wysoką. Jednocześnie niepokój może budzić zaryso-

wujący się problem zmniejszającego się odsetka dzieci przebywających w pieczy zastępczej, którym udało się przywrócić rodziny własne. Ten wskaźnik jakości funkcjonowania systemu pieczy zastępczej stanowi zaprzeczenie idei ustana-wiania środowiska zastępczego dla dziecka – czyli jego tymczasowości.

PRACE NAD ZMIANĄ TREŚCI USTAWY O WSPIERANIU

RODZINY I SYSTEMIE PIECZY ZASTĘPCZEJ

Między innymi te obszary jakości funkcjonowania systemu pieczy zastęp-

czej stanowiły czynnik determinujący podjęcie prac legislacyjnych nad projektem ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Prace nad tym dokumentem trwają od drugiego kwartału 2018 roku. Aktualnie

projekt skierowany został do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. Główne za-

łożenia projektu ustawy dotyczą następujących obszarów:

• większego wsparcia dla rodzin w kryzysie (rozszerzenie poradnictwa oraz oferty placówek wsparcia dziennego; natychmiastowe przydzielenie asystenta ro-

dziny dla środowiska rodzinnego, z którego odseparowano dziecko; wprowa-

dzenie możliwości przyznania wynagrodzenia dla rodzin wspierających);

• rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej (zmiana fi nansowania pobytu

dziecka w pieczy zastępczej w taki sposób, aby samorządy powiatowe skła-

niały się do tworzenia nowych rodzin zastępczych i ograniczania placówek

opieki instytucjonalnej; zmiana zasad formułowania umowy o pełnienie funk-

cji zawodowej rodziny zastępczej i rodzinnego domu dziecka, która dotyczy

między innymi tego, że będą to umowy zawierane na czas nieoznaczony);

• ograniczenia umieszczania dzieci w placówkach opieki instytucjonalnej

(zakaz umieszczania w takich placówkach dzieci poniżej 10. roku życia; utwo-

rzenie nowej placówki wydawane wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach);

16

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• wzmocnienia zakazu rozdzielania rodzeństwa na etapie umieszczania dzieci w pieczy zastępczej;

• lepszej kontroli osób związanych z organizacją sprawowania opieki w ra-

mach pieczy zastępczej;

• zwiększenia nacisku na sprawne usamodzielnianie się wychowanków;

• stworzenia rejestru centralnego osób uprawnionych do prowadzenia pieczy

zastępczej oraz dzieci objętych tym typem opieki;

• przekazania ministrowi właściwemu do spraw rodziny całości zadań związa-

nych z adopcją międzynarodową oraz koordynacją działań ośrodków adop-

cyjnych.

W opinii projektodawców zmian w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie

pieczy zastępczej wprowadzone zapisy w sposób znaczący wpłyną na proces de-

instytucjonalizacji pieczy zastępczej oraz na poprawę jakości jej funkcjonowania.

II. PERSPEKTYWA TEORETYCZNA:

RODZINY

ZASTĘPCZE JAKO INSTYTUCJE

Srodowiska zawodowych rodzin zastępczych oraz rodzinnych domów dziecka

defi niować można w kategoriach instytucji społecznych. Według F. Adam-

skiego (1984) sens rodziny jako instytucji sprowadza się przede wszystkim do peł-

nienia przez nią niezbędnych dla rozwoju społeczeństwa funkcji. Zawodowe ro-

dziny zastępcze i rodzinne domy dziecka swoje funkcje pełnią z tytułu przyjętych społeczno-zawodowych zobowiązań, na podstawie których wyręczają, zastępują

i uzupełniają funkcje rodzin naturalnych. Obok charakterystycznych dla wszystkich typów rodzin funkcji opiekuńczej i wychowawczej zawodowe rodzinne śro-

dowiska zastępcze realizują również funkcję reintegracyjną. Funkcje opiekuńcza i wychowawcza, choć zbieżne z zakresem powinności rodzin naturalnych, w pewnym stopniu różnią się od tych, które realizowane są w rodzinnych środowiskach zastępczych. Świadczyć o tym może między innymi fakt, iż opiekę w rodzinie naturalnej traktuje się na ogół jako naturalną powinność (zdeterminowaną poprzedzającym ją rodzicielstwem), niewymagającą moralnych i formalno-prawnych naka-

zów i uzasadnień. Zawodowe środowiska rodzinnej opieki zastępczej podejmują

działania o charakterze formalno-profesjonalnym. Opieka w tych środowiskach

ma charakter interwencyjno-kompensacyjny. Jest moralnie i prawnie usankcjo-

nowaną interwencją społeczeństwa w niekorzystny przebieg opieki rodzinnej.

Jej rezultatem jest określona kompensacja niedostatków i braków pochodzących głównie z niekorzystnej sytuacji rodzinnej i dotyczy przede wszystkim dzieci, któ-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 17

re utraciły pewne wartości opiekuńczo-wychowawcze, a w wyniku niedostatku opieki podstawowej ich rozwój został realnie zagrożony.

III. WYZWANIA BADAWCZE ZWIĄZANE

Z PROBLEMATYKĄ PIECZY ZASTĘPCZEJ

Pomimo iż zawodowe rodzicielstwo zastępcze stanowi ważny element wsparcia

społecznego, stosunkowo rzadko stanowi ono przedmiot eksploracji nauko-

wych. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest to, że jest ono stosunkowo trudnym obiektem badań ze względu na znaczne rozproszenie populacji, jak również hermetyczność środowiska. Ona zaś, w dużym stopniu powodowana jest społecznym odbiorem zawodowego rodzicielstwa zastępczego. Z badań zrealizowanych

w województwie śląskim wynika, że zaledwie 10% zawodowych rodziców zastęp-

czych spotyka się z życzliwym lub neutralnym odbiorem ze strony społeczeństwa.

Doświadczenia 90% badanych środowisk wskazują na niezrozumienie dla funkcji

zawodowych opiekunów zastępczych oraz warunków jej realizowania. Do naj-

częściej wskazywanych negatywnych społecznych zachowań należą (wyrażane

najczęściej w formie zawoalowanej) oskarżenia o zarabianie na dzieciach. Często odnotowywanymi, wpływającymi na społeczne zamykanie się środowisk zawodowych opiekunów zastępczych reakcjami społecznymi jest zachowanie, które

można określić jako permanentną kontrolę oraz dbałość o poziom realizacji za-dań opiekuńczo-wychowawczych. Równie przykrymi dla opiekunów zastępczych

są zachowania społeczne polegające na piętnowaniu przyjmowanych pod opiekę

dzieci oraz środowisk rodzinnych ich pochodzenia (Basiaga, 2014). Na sytuację trudnego dostępu badawczego do środowisk zastępczych wpływają również czę-

sto odnotowywane dysfunkcyjne relacje z instytucjami organizatora i koordynatora pieczy zastępczej. W ich rezultacie opiekunowie zastępczy wyrażają niechęć do podejmowania zagadnień związanych ze specyfi ką ich funkcjonowania.

IV. STAN BADAŃ NAD RODZICIELSTWEM

ZASTĘPCZYM W POLSCE

Poddając analizie literaturę naukową, która ukazała się po 2004 roku, odno-

tować można 12 sprawozdań z badań rodzinnych form zawodowych śro-

dowisk opieki zastępczej. Są to z reguły badania odnoszące się do zagadnień

związanych z cechami społeczno-demografi cznymi zawodowych opiekunów

zastępczych (Basiaga, 2014), motywami przyjęcia funkcji opiekuna zastępczego 18

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

(Basiaga, 2014; Raport, 2012), jakością przygotowania do realizacji zadań zawodowego opiekuna zastępczego (Basiaga, 2014; NIK, 2017) oraz przyczynami

rezygnacji zawodowych opiekunów zastępczych z pełnionych funkcji (Badora,

Basiaga, 2010; Kaczmarek, 2012). Ponadto, badacze podejmowali zagadnienia

związane z czynnikami prawnymi, organizacyjnymi, materialnymi, ekonomiczny-

mi oraz społecznymi, które wpływają na jakość funkcjonowania zawodowych

środowisk zastępczych (Giermanowska, Racław-Markowska, 2004; Mańka,

Ornacka, 2010; Basiaga, 2014; Basiaga, 2015a; Mickiewicz-Stopa, 2017a; Mic-

kiewicz-Stopa, 2017b; NIK, 2017). W stosunkowo szerokim zakresie podjęte

zostały problemy współpracy zawodowych opiekunów zastępczych z podmio-

tami powiatowego systemu wsparcia rodziny (Basiaga, 2015b; Badora, Basiaga,

2015; Mickiewicz-Stopa, 2017a; Mickiewicz-Stopa, 2017b; NIK, 2017; Szcze-

paniak-Sieniak, 2017). Relatywnie rzadziej badacze podejmowali badania jako-

ści realizowanych przez zawodowych opiekunów zastępczych funkcji (Basiaga,

2014; Mickiewicz-Stopa, 2017a; NIK, 2017).

Na podstawie analizy treści dostępnych doniesień naukowych trudno jest

sformułować ogólne wnioski porównawcze dotyczące zawodowego rodziciel-

stwa w Polsce, gdyż brakuje pełnych danych w tym zakresie, a zdecydowa-

na większość zrealizowanych badań empirycznych ma charakter wycinkowy.

Mają one często zróżnicowany charakter terytorialny i obejmują zróżnicowane

(w większości przypadków nieliczne) próby badanych. Pozwalają one jednak

na ukazanie zasadniczych problemów, z jakimi spotykają się zawodowe rodzinne formy opieki zastępczej.

V. KOMENTARZ DO BADANIA PT. ZAWODOWE

RODZINY

ZASTĘPCZE I RODZINNE DOMY DZIECKA

W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

Celem badania, którego wyniki zostały zaprezentowane w niniejszym rapor-

cie, była diagnoza ukierunkowana na wyodrębnienie obszarów związanych

z codziennym funkcjonowaniem zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych

domów dziecka, które wymagają wsparcia w zakresie dostępnych programów,

konkursów i innych działań wspierających. Na podstawie uzyskanych wyników

dokonano opisu funkcjonowania zawodowych rodzinnych zastępczych i rodzin-

nych domów dziecka w odniesieniu do ich ustawowych zadań z uwzględnieniem

czynników wpływających na jakość realizacji przyjętych zobowiązań. Ponadto,

przedstawiono analizę czynników ułatwiających i utrudniających realizowanie

zadań i funkcji zawodowego rodzica zastępczego, zobrazowano oczekiwania

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 19

zawodowych opiekunów zastępczych w odniesieniu do warunków realizacji zadań opiekuńczo-wychowawczych oraz zaprezentowano zidentyfi kowane dobre praktyki w zakresie wsparcia zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych

domów dziecka, które są realizowane przez instytucje sektora samorządowe-

go, rządowego oraz organizacje pozarządowe. Raport z badań zakończony jest

wnioskami i rekomendacjami merytorycznymi dla podmiotów realizujących cele

lokalnej polityki społecznej.

Pierwszoplanowym działaniem autorów lokalnej polityki społecznej w obsza-

rze rozwijania rodzinnych form pieczy zastępczej jest tworzenie takich warunków, które pozwolą na pozyskiwanie kandydatów do pełnienia funkcji zawodowego rodzica zastępczego oraz – co równie ważne – na utrzymanie w działaniu funkcjonujących środowisk rodzinnej opieki zastępczej. Autorzy raportu badawczego wskazują na dwa istotne czynniki wpływające na rezygnację zawodowych opiekunów

zastępczych z pełnionych funkcji. Pierwszym z nich jest zjawisko rezygnacji rodzin zastępczych w początkowej fazie ich funkcjonowania. Spowodowane to jest najczęściej brakiem doświadczenia praktycznego w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami opiekuńczo-wychowawczymi, wynikającymi ze stanu zdrowia przyjętych

pod opiekę dzieci lub/oraz stopnia ich demoralizacji. Celowe zatem wydaje się rozważenie możliwości rozszerzenia zakresu szkoleń przygotowujących kandydatów na zawodowych rodziców zastępczych o zagadnienia (realizowane w formie

teoretycznej oraz praktycznej) związane z radzeniem sobie z sytuacjami trudnymi.

Ponadto, postuluje się, aby w początkowej fazie działania zawiązanego środowiska opieki zastępczej, umieszczać w niej dzieci niewymagające specjalistycznej wiedzy oraz doświadczenia z zakresu opieki i wychowania. W nawiązaniu do powyższej

uwagi wyodrębnione zostały również problemy wypalenia zawodowego opieku-

nów zastępczych, powstające w wyniku przeciążenia emocjonalnego związane-

go ze zbyt dużą liczbą umieszczanych w środowisku zastępczym wychowanków,

zbyt dużym zakresem wiekowym przyjętych pod opiekę dzieci oraz ich szerokim

spektrum problemów emocjonalnych i społecznych. Innym z wyodrębnionych

czynników wpływających na motywację zawodowych opiekunów zastępczych do

kontynuowania realizacji przyjętych zobowiązań jest problem niedostatecznych nakładów fi nansowych na zaspokajanie podstawowych potrzeb wychowanków,

w szczególności w nagłych sytuacjach losowych lub związanych z ponadprzeciętnymi potrzebami nowoprzyjętego pod opiekę dziecka.

Obszarem wymagającym szczególnego zainteresowania ze strony podmio-

tów tworzących lokalny system opieki nad dzieckiem i wsparcia społecznego, jest szeroko rozumiane wsparcie lokalne obejmujące formalną i pozaformalną pomoc

ze strony społeczności lokalnych, jak również instytucji, z którymi współpracują rodzinne środowiska zastępcze. Chodzi zatem o wspieranie środowisk opieki za-20

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

stępczej w tworzeniu struktur grup stowarzyszeniowych, których celem będzie wspieranie poszczególnych opiekunów zastępczych w pokonywaniu problemów

związanych z codziennym funkcjonowaniem. Ponadto, wskazuje się na niedosta-

tek lub brak wsparcia emocjonalnego i psychologicznego świadczonego na rzecz rodzin zastępczych. Nade wszystko istotne wydają się wnioski dotyczące niewystarczającego wsparcia ze strony organizatora rodzinnej pieczy zastępczej oraz te, które odnoszą się do braku wzajemnego zrozumienia pomiędzy środowiskami

rodzinnej pieczy zastępczej a instytucjami pomocowymi (PCPR, MOPR, MOPS).

W obszarze sprawowanej przez zawodowych opiekunów zastępczych

funkcji opiekuńczo-wychowawczej autorzy raportu wskazują na problem braku

wsparcia psychologicznego lub niedostatecznego jego zakresu dla wychowan-

ków rodzinnych środowisk pieczy zastępczej. Analiza wyników badań pozwala

na sformułowanie rekomendacji związanych z zapewnieniem opieki psycholo-

gicznej dla dzieci trafi ających do pieczy zastępczej. Postulowane wsparcie psychologiczne powinno być ukierunkowane na złagodzenie skutków bolesnych

doświadczeń związanych z rozłąką z członkami rodziny własnej (w szczególno-

ści w przypadku interwencyjnej formy umieszczenia w środowisku zastępczym)

oraz traumatycznych doświadczeń wynikających z dysfunkcyjnych lub patolo-

gicznych sytuacji występujących w rodzinach własnych (np. przemoc w rodzinie, zachowania seksualne jej członków, zabójstwa). Innego typu problemem związanym z opiekuńczo-wychowawczą funkcją zawodowego środowiska zastępczego

jest relacja opiekunów zastępczych z rodziną biologiczną przyjętego pod opiekę dziecka. Relacja, która zdefi niowana została w kontekście braku pozytywnych stosunków pomiędzy rodzicami (zastępczymi i biologicznymi), braku wzajemnego zrozumienia potrzeb obu środowisk, jak również negatywnego wpływu rodzi-

ców biologicznych na dziecko umieszczone w pieczy zastępczej oraz przyjmowa-

nych przez opiekunów zastępczych form przeciwdziałania tego typu zjawiskom.

Powyżej zobrazowane w syntetycznym ujęciu uwagi stanowią istotne

wskazówki dla instytucji realizujących założenia polityki społecznej oraz osób je tworzących. Niezwykle cennym spostrzeżeniem autorów niniejszego raportu jest sformułowana pod postacią rekomendacji badawczej uwaga wskazująca

na potrzebę objęcia dociekaniami o charakterze badawczym również rodziców

biologicznych dzieci umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej. Zdaniem badaczy, ich perspektywa pozwoli na kompleksowe przedstawienie obrazu rodzin-

nego systemu pieczy zastępczej.

dr Jan Basiaga,

Zakład Pedagogiki i Psychologii

Akademii Wychowania Fizycznego

im. Jerzego Kukuczki w Katowicach

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 21

LITERATURA - WPROWADZENIE:

Adamski, F. (1984). Socjologia małżeństwa i rodziny, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Andrzejewski, M. (2006). Komentarz do przepisów dotyczących rodzin zastępczych zawartych w ustawie z dn. 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, [w:] M. Andrzejewski (red.), Rodziny zastępcze. Problematyka prawna, Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”.

Badora, S. (2011). O miłości rodzicielskiej w okresie od starożytności do czasów nowożytnych, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 3, 52-62.

Badora, S., Basiaga, J. (2010). Czynniki warunkujące rozwój zawodowych rodzin zastępczych, Praca Socjalna, 4, 73-87.

Badora, S., Basiaga, J. (2015). O trudnych doświadczeniach podopiecznych zawodowych rodzin zastępczych, Dziecko Krzywdzone: Teoria, badania, praktyka, 13/4, 116-137.

Basiaga, J. (2014). Zawodowa miłość. O opiece nad dziećmi w pogotowiach rodzinnych, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.

Basiaga, J. (2015). Czynniki utrudniające funkcjonowanie zawodowych rodzin zastępczych, Polityka Spo-

łeczna, 1, 24-30.

Basiaga, J. (2015b). Zawodowe rodziny zastępcze w lokalnym systemie opieki nad dzieckiem i wsparcia społecznego, Praca Socjalna, 2, 59-72.

Cambiano, G, (2000). Stać się człowiekiem, [w:] J. P. Vernant (red.), Człowiek Grecji, Warszawa: „Świat Książki”.

de La Ronciere, Ch. (2005). Życie prywatne toskańskich notabli u progu odrodzenia, [w:] G. Duby (red.), Historia życia prywatnego. Od Europy feudalnej do renesansu, t. II, Wrocław [i in.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Farge, A. (2005). Rodziny. Honor i sekret, [w:] R. Charti er (red.), Historia życia prywatnego. Od renesansu do oświecenia, t. III, Wrocław [i in.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Giermanowska, E., Racław-Markowska, M. (2004). Instytucjonalne i rodzinne formy opieki zastępczej nad dziećmi i młodzieżą, [w:] M. Racław-Markowska, S. Legat (red.), Opieka zastępcza nad dzieckiem i młodzieżą; od form instytucjonalnych do rodzinnych, Warszawa: Wyd. Fundacja ISP.

Hrynkiewicz, J. (2006). Odrzuceni. Analiza procesu umieszczania dzieci w placówkach opieki, Warszawa: Fundacja Instytut Spraw Publicznych.

Informacja Rady Ministrów o realizacji ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wpieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, Warszawa 2013-2017.

Informacja Rzecznika Praw Dziecka z badania sytuacji opiekuńczo-wychowawczej oraz prawnej dzieci w wieku 0-10 lat przebywających w instytucjonalnej pieczy zastępczej, htt p://brpd.gov.pl, Warszawa 16.12.2016. [dostęp 22. 03. 2019].

Kaczmarek, M. (2005). Zmiana paradygmatu w opiece zastępczej. Uwagi do stanu reformy,

[w:] M. Racław-Markowska (red.), Pomoc dzieciom i rodzinie w środowisku lokalnym. Debata o nowym systemie, Warszawa: ISP.

Kaczmarek, M. (2012). Szanse i bariery realizacji ustawy o wpieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 2, 3-13.

Kolankiewicz, M. (2002). Porzuceni i powierzeni trosce: Dom Małych Dzieci, Katowice: „Śląsk”.

Kulpiński, F. (1999). Krytyka i obrona domów dziecka, [w:] M. Heine, G. Gajewska (red.), Sieroctwo społeczne i jego kompensacja, Zielona Góra: WSP.

Kurdybacha, Ł. (1960). Wychowanie w ustroju niewolniczym, [w:] Ł. Kurdybacha (red.), Historia wychowania, t. I, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kusio, U. (1998). Rodzina zastępcza jako środowisko wychowawcze. Studium socjologiczne na przykładzie Lublina, Lublin: UMCS.

22

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Mańka, J., Ornacka, K. (2010). Trudne dzieciństwo i rodzicielstwo – wybrane aspekty funkcjonowania rodzin zastępczych w Polsce w perspektywie socjologicznej, [w:] A. Żukiewicz (red.), Rodzicielstwo zastępcze w perspektywie teoretycznej i praktycznej, Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne „Akapit”.

Matejek, J. (2005). Rodzina zastępcza jako środowisko opiekuńcze i wychowawcze-podstawowe założenia i funkcje, [w:] B. Matyjas (red.), Problemy teorii i praktyki opiekuńczej, Kielce: Wydawnictwo AŚ.

Matyjas, B. (2005). Opieka nad dzieckiem w trzeciej Rzeczypospolitej, [w:] B. Matyjas (red.), Problemy teorii i praktyki opiekuńczej, Kielce: Wydawnictwo AŚ.

Mickiewicz-Stopa, K. (2017a). Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka – perspektywa umieszczenia dziecka w rodzinie i jego kontaktu z rodzicami biologicznymi, Problemy Opiekuńczo-

-Wychowawcze, 3, 44-53.

Mickiewicz-Stopa, K. (2017b). Trudności zawodowych rodzin zastępczych w perspektywie opiekunów zastępczych, koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej oraz asystentów rodziny, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 5, 46-58.

NIK, (2017). Działania powiatów w zakresie tworzenia i wsparcia rodzin zastępczych, Warszawa.

Polkowski, T. (2000). Piąta reforma społeczna, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 4, 11-16.

Prusinowska-Marek, A. (2018), Praktyka sądowa zakresie realizacji zasady tymczasowości pieczy zastępczej, Warszawa: IWS.

Racław-Markowska, M., Rymsza, M. (2005). Zreformowany system pomocy dziecku i rodzinie w Polsce, Analizy i Opinie, 41.

Raport, (2012). Rodziny zastępcze niespokrewnione z dzieckiem w województwie kujawsko-pomorskim, Toruń.

Rouche. M. (2005). Wczesne średniowiecze w zachodniej Europie, [w:] P. Veyne (red.), Historia życia prywatnego. Od Cesarstwa Rzymskiego do roku tysięcznego, t. I, Wrocław [i in.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Szczepaniak-Sienniak, J. (2017). Wyzwania polityki społecznej wobec pieczy zastępczej. Polityka Spo-

łeczna, 3, 4-11.

Ustawa o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa, Dz. U. 1998, nr 162, poz. 1126.

Ustawa z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o emeryturach i ren-tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. 2000, nr 19, poz. 238.

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz. U. 2004, nr 64, poz. 593.

Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, Dz. U. 2011, nr 149, poz. 887.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 23

1. ANALIZA TEORII I BADAŃ ODNOSZĄCYCH

SIĘ DO PIECZY ZASTĘPCZEJ

1.1. PODSTAWY AKSJOLOGICZNE I BAZUJĄCA

NA NICH EWOLUCJA SYSTEMU PIECZY

ZASTĘPCZEJ W POLSCE

Opieka zastępcza w Polsce po II wojnie światowej koncentrowała się po-

czątkowo (przez pierwsze kilkadziesiąt lat)1 na modelu nastawionym na in-

terwencję w rodzinę i na promowaniu form opieki instytucjonalnej, tj. domów

dziecka czy pogotowi opiekuńczych. Model taki nie uwzględniał w wystarczają-

cym stopniu potrzeby pracy z rodzinami pierwotnymi i potencjalnych możliwo-

ści powrotu dzieci do tych rodzin. System ten w okresie powojennym związany

był z dużą liczbą dzieci, które straciły bliskich w działaniach wojennych i potrzebowały opieki – wiązało się to z dużą liczbą sierot naturalnych, którym trze-ba było zapewnić opiekę. Z czasem jednak, gdy sytuacja demografi czna kraju

oraz struktura dzieci potrzebujących opieki zmieniała się (w kontekście przyczyn objęcia opieką zastępczą), system opieki stawał się coraz mniej przystosowany do wypełniania swojej roli tworzenia warunków opiekuńczo-wychowawczych.

Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku należy uznać za

początek budowy koncepcji rodzinnych form opieki, która jest wdrażana do

chwili obecnej (Andrzejewski, 2007; Kaczmarek, 2006; Kelm, 1983; Ruszkow-

ska, 2008; 2013; 2013a).

Pojęcie sieroctwa społecznego w polskiej literaturze pedagogicznej poja-

wiło się ok. 50 lat temu (Szymborska, 1969). Defi niowano je jako „obiektywną sytuację, której wspólnymi elementami są: brak opieki i oddziaływań wychowawczych ze strony żyjących rodziców w stosunku do swego dziecka, a także

fakt długotrwałego pobytu dziecka w środowisku innym niż dom jego rodziców,

połączony z brakiem kontaktów lub kontaktem niewystarczającym pomiędzy

dzieckiem a rodzicami”. Takie rozumienie przyjmowane jest także we współcze-

snych opracowaniach dotyczących tej problematyki (Badora, 2002: 72). Jedno-

1

Taka tendencja rozpoczęła się od końca lat czterdziestych i początku pięćdziesiątych XX wieku.

Okres bezpośrednio po wojnie, ze względu na brak systemowych rozwiązań, bazował głównie na opiece rodzinnej.

24

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

cześnie, defi niując pojęcie sieroctwa społecznego, badacze podkreślają konsekwencje emocjonalne związane z takimi doświadczeniami dziecka. Wymienia się

tu chociażby niepewność, brak zaufania, trudności w budowaniu relacji z innymi ludźmi (Matyjas, 2006).

Instytucjonalny system opieki zastępczej, funkcjonujący także w ograniczo-

nym stopniu do dziś, był i jest krytykowany (szczególnie w warstwie wdrożeniowej) za nieadekwatność do zmienionej sytuacji społeczno-politycznej i standar-dów legislacyjnych państwa demokratycznego. Oczywiście, tego typu krytyka

dotyczy innych kwesti i ze względu na ewolucję placówek i ich funkcjonowanie w zmienionej rzeczywistości legislacyjnej i organizacyjnej. Problemem jest jednak głównie to, iż nie jest on w stanie zaspokoić w sposób optymalny istotnych potrzeb dzieci z niego korzystających. Taka krytyka instytucjonalnego systemu opieki zastępczej stała się m.in. podstawą do reformy systemu opieki zastępczej, która rozpoczęła się wraz z reformą terytorialno-administracyjną w Polsce w 1999 roku (Kaczmarek, 2006).

Dzieci przebywające w instytucjonalnych formach opieki często doświad-

czały i nadal doświadczają szeregu problemów wynikających z:

• zaniedbywania dziecka przed przybyciem do placówki;

• szeregu defi cytów rozwojowych, które w wielu przypadkach nie zostały

zdiagnozowane;

• niskiej motywacji do nauki;

• negatywnego wpływu grupy rówieśniczej (czasami nawet w postaci przeja-

wów tzw. drugiego życia);

• stygmatyzacji w placówkach oświatowych, do których dzieci uczęszczają

(Wasiński, 2013).

Tego typu problemy mogą także dotyczyć dzieci w rodzinnych formach

opieki – tutaj jednak łatwiej tego typu problemy diagnozować i im przeciwdzia-

łać ze względu na większe możliwości indywidualnej pracy w takiej formie or-

ganizacyjnej.

Wprowadzone wtedy przepisy (Ustawa o zmianie ustawy o pomocy spo-

łecznej z 18 lutego 2000) opierały się na zbiorze wartości przedstawionych na rys. 1. Wartości te stanowią także aksjologiczną podstawę założeń i przepisów wykonawczych dotyczących obecnego systemu pieczy zastępczej.

Przedstawione poniżej priorytety należy rozumieć w ten sposób, iż

w pierwszej kolejności powinno się pracować z rodziną naturalną i wspierać

ją w przezwyciężeniu trudności. Podstawą wspierania jest tu zatem uzupełnia-

nie oddziaływań biologicznych rodziców, a nie ich wyręczanie i zastępowanie

(Kwak, 2006). Dopiero, gdy się to nie powiedzie (np. gdy pozostanie w rodzi-

nie pierwotnej zagraża rozwojowi dziecka), należy skorzystać z rodzinnych

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 25

form pieczy, a w przypadku braku takiej możliwości, z pieczy instytucjonalnej.

Za każdym razem powinno się rozpoznawać możliwości powrotu do rodziny

naturalnej oraz umożliwiać kontakty z rodzicami dziecka (w sytuacji braku formalnych ograniczeń). Zatem, ze względu na swoje ograniczenia w zakresie za-

spokojenia potrzeb podopiecznych, instytucjonalna piecza zastępcza (placów-

ki opiekuńczo-wychowawcze) powinna być stosowana jedynie w wyjątkowych

sytuacjach, kiedy nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinnej pieczy

zastępczej (Kwak, 2006).

Rysunek 1. Wartości leżące u podstaw polskiego systemu pieczy zastępczej

Zasada poszanowania

Zasada pomocniczości

Zasada planowania

stałości opieki

Zasada personalizmu

prawa dziecka do życia

w rodzinie

• instytucje pomocy

• wiążace decyzje

• zespołowa, jawna

• prymat

społecznej wspierają

w sprawie przyszłości

ocena zasadności

podejmowania

rodziny, bazując na

dziecka powinny

umieszczenia

działań na rzecz

ich uprawnieniach,

być podejmowane

dziecka w pieczy

powrotu dziecka do

zasobach,

w możliwie

zastępczej

rodziny naturalnej

możliwościach

najkrótszym czasie

• indywidualne, oparte

• zobowiazanie do

• kluczowa jest

• umieszczenie dziecka

na współpracy

umożliwienia dziecku

aktywność własna

poza rodziną powinno

z dzieckiem plany

podtrzymywania

klientów

mieć miejsce tylko

pracy i plany

więzi emocjonalnych

w przypadku, gdy jest

usamodzielnienia

z rodziną

taka konieczność

• poszanowanie praw

• pobyt w pieczy

rodziców naturalnych

zastępczej powinien

(jeżeli sąd nie zakazał

być maksymalnie

styczności lub nie

skrócony

ograniczył tych praw)

(preferowane są

formy rodzinne)

• w przypadku, gdy są

możliwości powinien

nastąpić powrót do

rodziny naturalnej

Źródło: opracowanie własne na podst. Kaczmarek, 2006.

Warto podkreślić, że przywołane wyżej priorytety zgodne są z kluczowymi

aktami rangi międzynarodowej (m. in. Konwencją o prawach dziecka). Zaryso-

wują one założenia polityki społecznej w taki sposób, aby dziecko było pod-

miotem praw, a nie ich przedmiotem, i aby miało ono zapewnione odpowiednie

warunki do życia i prawidłowego rozwoju (Kwak, 2006).

26

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

1.2. TRUDNOŚCI SYSTEMOWE WE WDRAŻANIU

NOWOCZESNEGO SYSTEMU PIECZY ZASTĘPCZEJ

Pomimo spójnych założeń prawnych oraz klarownych wartości (dobro dziec-

ka), wdrażanie systemu pieczy zastępczej napotyka na wiele trudności, któ-

re obserwowane są od dłuższego czasu. Przykładowo, specjalistyczne analizy

sprzed ponad dekady wykazały następujące trudności w realizacji założeń zmian systemu pieczy zastępczej (Kaczmarek, 2006):

• trudności fi nansowe w obszarze zatrudnienia specjalistów i udostępnienia pomieszczeń spełniających wymagane prawem standardy;

• konieczność realizacji orzeczeń, których liczba wzrasta, co wymusza korzystanie z opieki instytucjonalnej (co z kolei utrudnia przekształcenia w kie-

runku pieczy rodzinnej);

• opór związany z przekształceniami organizacyjnymi systemu pieczy

(np. z potrzebami pracowniczymi kadr pieczy instytucjonalnej, np. związanej

z redukcją etatów i mniejszą liczbą wychowanków);

• niedostatek mieszkań chronionych dla usamodzielnianych wychowanków;

• brak specjalistów do pracy z rodzinami (w obszarze poradnictwa i terapii);

• niewystarczająca oferta placówek wsparcia dziennego (np. świetlic środo-

wiskowych).

Wiele ograniczeń i problemów jest zaznaczonych także obecnie, co zostało

zidentyfi kowane w badaniach prowadzonych na terenie województwa łódzkie-

go (Adamiak, Pyżalski, 2013; Dekert, Tomczak, Rogowski, 2014, Pyżalski, 2016).

1.3. PIECZA ZASTĘPCZA – AKTUALNY STAN PRAWNY

Marek Andrzejewski, dokonując analizy legislacji dotyczącej pieczy zastęp-

czej w Polsce wskazuje, iż jest ona realizowana:

„1) w formach rodzinnych i instytucjonalnych;

2) przez wszystkie dni tygodnia, przez całą dobę;

3) w zasadzie bez z góry określonego terminu jej zakończenia, gdyż może

trwać nawet do osiągnięcia przez wychowanka dorosłości, jednakże zało-

żeniem jest nadawanie pieczy zastępczej charakteru pieczy tymczasowej,

czyli przejęcie obowiązków względem dziecka w czasie, kiedy rodzice nie

mogą samodzielnie wypełniać swych funkcji;

4) w konsekwencji wydania przez sąd orzeczenia lub wskutek umieszczenia

tam dziecka na jego wniosek lub na wniosek jego rodziców;

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 27

5) w celu stworzenia sytuacji umożliwiającej powrót dziecka do rodziny (re-

-integracja), a w razie niemożności jego osiągnięcia podjęcia próby przyspo-

sobienia dziecka;

6) w kontekście społeczności lokalnej, czyli w ramach lokalnego systemu

wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej, w których funkcjonuje”

(Andrzejewski, 2012:106).

W zakresie realizowanego projektu badawczego w obszarze zainteresowa-

nia znalazły się następujące formy pieczy zastępczej:

1. Zawodowe rodziny zastępcze, w tym zawodowe, pełniące funkcję pogotowia

rodzinnego i zawodowe specjalistyczne. Tworzą je małżonkowie lub osoba

niepozostająca w związku małżeńskim. Muszą to być osoby posiadające za-

świadczenie kwalifi kacyjne zawierające ukończenie szkolenia oraz spełnie-

nie warunków do bycia rodziną zastępczą, a także posiadanie predyspozycji

i motywacji do sprawowania pieczy zastępczej.

Należy tu nadmienić, że prawo umożliwia także tworzenie rodzin zastępczych

spokrewnionych (mogą je tworzyć najbliżsi krewni dziecka, czyli dziadkowie

lub rodzeństwo – babcia, dziadek, brat, siostra) oraz niezawodowych (mogą

je tworzyć zarówno rodzina dziecka niebędąca wstępnymi lub rodzeństwem

dziecka, jak i osoby niespokrewnione z dzieckiem). Te typy rodzinnej pieczy

zastępczej nie są jednak poddawane analizie w prezentowanym raporcie.

2. Rodzinne domy dziecka – tworzą je małżonkowie lub osoba niepozostająca

w związku małżeńskim. Osoby te nie są wstępnymi lub rodzeństwem dziec-

ka, u których umieszczono dziecko w celu sprawowania pieczy zastępczej.

W ramach umieszczania dzieci w rodzinnej zawodowej pieczy zastępczej

obowiązują następujące zasady:

1) W rodzinie zastępczej, w tym samym czasie, może przebywać łącznie nie

więcej niż 3 dzieci lub osób, które osiągnęły pełnoletniość przebywając

w pieczy zastępczej.

2) W rodzinnym domu dziecka w tym samym czasie może przebywać łącznie

nie więcej niż 8 dzieci oraz osób, które osiągnęły pełnoletniość przebywa-

jąc w pieczy zastępczej. Szczególnie umieszcza się w nim liczne rodzeń-

stwa.

3) Rodzina zastępcza zawodowa specjalistyczna sprawuje opiekę nad dzieć-

mi legitymującymi się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem

o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, skierowany-

mi na podstawie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu

w sprawie nieletnich oraz małoletnimi matkami z dziećmi.

4) Rodzina zastępcza zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego

przyjmuje dzieci:

28

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

– do 10 r.ż., w sytuacjach interwencyjnych do czasu unormowania przez

sąd ich sytuacji, nie dłużej jednak niż na okres 4 miesięcy2,

– na podstawie orzeczenia sądu; w przypadku gdy dziecko zostało do-

prowadzone przez Policję lub Straż Graniczną; na wniosek rodziców,

dziecka lub innej osoby, w przypadku, o którym mowa w art. 12a usta-

wy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

(np. pracownika socjalnego).

W tym kontekście interesuje nas także środowisko współpracy instytucjo-

nalnej obejmujące następujące instytucje:

1. Ośrodki Pomocy Społecznej

2. Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie - organizatorzy rodzinnej pieczy zastępczej,

3. Koordynatorzy rodzinnej pieczy zastępczej,

4. sądy rodzinne,

5. podmioty instytucjonalnej pieczy zastępczej,

6. ośrodki adopcyjne,

7. przedszkola i szkoły,

8. lekarze rodzinni, poradnie specjalistyczne, poradnie psychologiczno-pedagogiczne,

9. policja,

10. służba kuratorska,

11. asystent rodziny,

12. organizacje pozarządowe (Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (z późn. zmianami).

Jak wskazuje Miłoń (2017: 73) przywołując wyniki audytu Najwyższej Izby

Kontroli w 24 powiatach „największą grupę, w podziale na formy rodzinnej pieczy zastępczej, stanowiły rodziny spokrewnione, mniejszą – rodziny niezawodo-we, a najmniejszą – zawodowe oraz rodzinne domy dziecka”.

Kontrola ta wykazała wyraźny spadek liczby kandydatów do prowadze-

nia rodzin zastępczych (nie tylko zawodowych), w tym w niektórych powiatach

całkowity brak kandydatów. Kontrolerzy wskazują, że problemy te występują

pomimo zaangażowania przez powiaty środków własnych i rządowych oraz

upowszechniania informacji propagujących rodzicielstwo zastępcze (NIK, 2017; Miłoń, 2017). Kończąc dyskusję nad rozwiązaniami prawnymi, warto wziąć pod

uwagę analizę M. Andrzejewskiego, który zajmuje się od wielu lat problematyką pieczy zastępczej. Autor ten wskazuje, że „prawo nie jest najważniejszym aspek-2

W szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwe jest przedłużenie tego czasu do 8 miesięcy lub do zakończenia postępowania sądowego o powrót dziecka do rodziny własnej, przysposo-bienie lub umieszczenie w innych formach rodzinnej opieki zastępczej.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 29

tem funkcjonowania zjawisk społecznych. Dotyczy to również pieczy zastępczej.

W funkcjonowaniu rodzin zastępczych i placówek opiekuńczo-wychowawczych

ważniejsza jest psychologia, wszak skumulowanych jest tam wiele emocji, praca socjalna, od której zależy odbudowa wychowawczych kompetencji rodziny, czy

pedagogika, której dorobek pomaga przetrwać dzieciom, a wychowawcom daje

narzędzia do ich wspierania” (Andrzejewski, 2012: 105). Idzie tu zatem nie tylko o stosowanie prawa, ale interdyscyplinarny system, który wykorzystuje dorobek nauk społecznych.

Wśród wspomnianej wcześniej niewystarczającej liczby kandydatów do

prowadzenia rodzinnych form opieki, obok obaw przed poradzeniem sobie

z problemami wychowania dzieci, które mogą sprawiać trudności wychowaw-

cze i odpowiedzialności wynikającej z pełnienia takiej roli, wymienia się nastę-

pujące problemy: „negatywny obraz rodzin zastępczych w mediach, związany

z nagłaśnianiem incydentalnych, ale szczególnie bulwersujących nieprawi-

dłowości w ich funkcjonowaniu, przy jednoczesnym braku zainteresowania

pozytywnymi przykładami rodzicielstwa zastępczego; obawy kandydatów

przed: kontaktami z rodzicami biologicznymi dzieci, obserwacją ze strony środowiska lokalnego i różnych instytucji, opinią środowiska, że kandydaci de-

cydują się zostać rodziną zastępczą w celu pozyskania dodatkowego źródła

utrzymania; brak dostępu do nieodpłatnych specjalistycznych usług medycz-

nych i terapeutycznych dla dzieci z rodzin zastępczych, czy też długotrwa-

łość procedur sądowych w kwesti i uregulowania prawnej sytuacji dziecka”

(Miłoń, 2017: 74).

1.4. RODZINNA PIECZA ZASTĘPCZA

W PERSPEKTYWIE ILOŚCIOWEJ

Ogólnopolskie dane Głównego Urzędu Statystycznego za rok 2017, wskazu-

ją, że na koniec 2017 roku w ramach rodzinnej pieczy zastępczej funkcjo-

nowało 37 201 rodzin zastępczych oraz 571 rodzinnych domów dziecka, które

zapewniały opiekę 55 761 dzieciom pozbawionym całkowicie lub częściowo

opieki rodziny naturalnej.

Wśród rodzin zastępczych rodziny spokrewnione stanowiły 64,3% ogól-

nej ich liczby, rodziny niezawodowe – 30,1%, a rodziny zawodowe – 5,6%

(GUS, 2018).

W województwie łódzkim wg danych na dzień 31 marca 2018 roku funk-

cjonowało 2 915 rodzin zastępczych (w okresie roku sprawozdawczego). W tym:

30

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• 1930 rodzin spokrewnionych,

• 837 rodzin niezawodowych,

• 74 rodziny zastępcze zawodowe,

• 39 rodzin pełniących funkcję pogotowia opiekuńczego,

• 29 rodzin zastępczych zawodowych specjalistycznych (RCPS, 2018).

W tym samym czasie funkcjonowały w województwie łódzkim 34 rodzinne

domy dziecka (RCPS, 2018).

1.5. KWALIFIKOWANIE DO WYKONYWANIA

RODZINNEJ PIECZY ZASTĘPCZEJ

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej oraz prowadzenie rodzinnego domu

dziecka może być powierzone osobom, które:

• „dają rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej;

• nie są i nie były pozbawione władzy rodzicielskiej oraz władza rodzicielska nie jest im ograniczona ani zawieszona;

• wypełniają obowiązek alimentacyjny – w przypadku, gdy taki obowiązek

w stosunku do nich wynika z tytułu egzekucyjnego;

• nie są ograniczone w zdolności do czynności prawnych;

• są zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, co zostało po-

twierdzone zaświadczeniem lekarza podstawowej opieki lekarskiej o stanie

zdrowia;

• przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

• zapewniają odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe, umożliwiające

dziecku zaspokajanie jego indywidualnych potrzeb, w tym: rozwoju emo-

cjonalnego, fi zycznego i społecznego, właściwej edukacji i rozwoju zainte-

resowań, wypoczynku i organizacji czasu wolnego;

• pełnienie funkcji rodziny zastępczej niezawodowej lub zawodowej oraz

prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, któ-

re nie były skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo;

• w przypadku rodziny zastępczej niezawodowej co najmniej jedna oso-

ba tworząca tę rodzinę musi posiadać stałe źródło dochodów” – Ustawa

z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

(Dz. U. z 2018 r. poz. 998 z późn. zmianami).

„Kandydaci do pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej, rodziny za-

stępczej niezawodowej lub do prowadzenia rodzinnego domu dziecka są obowią-

zani posiadać świadectwo ukończenia szkolenia organizowanego przez organiza-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 31

tora rodzinnej pieczy zastępczej.” – Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2018 r. poz. 998 z późn. zmianami).

Szkolenia kandydatów na rodzinę zastępczą odbywają się zgodnie z zatwier-

dzonymi przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej programami szkoleń, których celem jest zapoznanie kandydatów z zasadami funkcjonowania rodzin zastępczych, typowymi problemami związanymi z pieczą zastępczą czy sposobami radzenia sobie z nimi. Szkolenie przygotowuje kandydatów do sprawowania opieki i wychowania dzieci, zaspokojenia ich potrzeb rozwojowych i kompensacji opóź-

nień, wspierania więzi dziecka z rodziną naturalną, zapewnienia dziecku nawią-

zania bezpiecznych, pozytywnych i trwałych więzi. Szkolenie obejmuje elementy prawa rodzinnego, w zakresie praw dziecka, wybrane elementy pedagogiki, psy-chologii rozwojowej i wychowawczej, wiedzę i umiejętności rozpoznania i oceny sytuacji rodzinnej dziecka, podstawową wiedzę o uzależnieniach oraz informacje o zadaniach i kompetencjach organizatora rodzinnej pieczy zastępczej.

W myśl zapisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

„rodzina zastępcza zawodowa oraz prowadzący rodzinny dom dziecka są obo-

wiązani do regularnego podnoszenia swoich kwalifi kacji, w szczególności przez udział w szkoleniach”. Wymagania te nie są obligatoryjne dla rodzin spokrewnionych oraz niezawodowych – Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu

rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2018 r. poz. 998 z późn. zmianami).

1.6. ZADANIA PIECZY ZASTĘPCZEJ

Zgodnie z artykułem 40. Ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodzi-

ny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2018 r. poz. 998 z późn. zmianami), rodzina zastępcza oraz rodzinny dom dziecka zapewniają dziecku całodobową

opiekę i wychowanie, w szczególności:

1) „traktują dziecko w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości osobowej; 2) zapewniają dostęp do przysługujących świadczeń zdrowotnych;

3) zapewniają kształcenie, wyrównywanie braków rozwojowych i szkolnych;

4) zapewniają rozwój uzdolnień i zainteresowań;

5) zaspokajają jego potrzeby emocjonalne, bytowe, rozwojowe, społeczne

oraz religijne;

6) zapewniają ochronę przed arbitralną lub bezprawną ingerencją w życie pry-

watne dziecka;

7) umożliwiają kontakt z rodzicami i innymi osobami bliskimi, chyba że sąd

postanowi inaczej”.

32

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

1.7. PERSPEKTYWA POTRZEB DZIECI

W PIECZY ZASTĘPCZEJ

Kluczową sprawą dla realizacji obecnego projektu badawczego jest analiza li-

teratury dotyczącej funkcjonowania dzieci w rodzinach dysfunkcjonalnych

oraz deprywacji ich potrzeb związanych między innymi z różnymi formami prze-

mocy i krzywdzenia. Warto tu zwrócić uwagę na aspekt rozwojowy i wskazać,

że dzieci trafi ające do pieczy zastępczej są w zróżnicowanym wieku i często charakteryzują się heterogenicznymi zaburzeniami, które pojawiły się w wyniku do-

świadczenia traum i deprywacji potrzeb w domu rodzinnym (por. Jarosz, 2006;

Kolankiewicz, 2012; McWhirter i in., 2008; Olearczyk, 2007, Ruszkowska, 2008, 2013;2013a; Wilgocki, Wright, 2002; Wójcik, 2013).

Skumulowane wcześniejsze doświadczenia tych dzieci (związane począt-

kowo z cechami środowiska rodzinnego, a później także szkolnego i rówieśni-

czego) przekładają się na ryzyko w obszarze zdrowia psychicznego. Oczywiście zależnie od konfi guracji tych czynników badacze wyróżniają różne stopnie tego ryzyka (McWhirter i in., 2008) (rys. 2.).

Brak zaspokojenia potrzeb dzieci wynika często z szerszych problemów,

których doświadczają współczesne polskie rodziny. Należą do nich choćby

problemy zarysowane w opracowaniu Noszczyk-Bernasiewicz (2013) (rys. 3.).

McWhirter i in. (2008) uzupełniają wymienione wyżej problemy o zanik rodzi-

ny wielopokoleniowej, co przekłada się na brak osadzenia dzieci w strukturach społecznych oraz przeniesienie źródła zaspokojenia potrzeb duchowych, edukacyjnych i innych na inne grupy społeczne niż rodzina.

Rysunek 2. Konti nuum ryzyka doświadczanego przez dzieci i młodzież

Minimalne ryzyko

Ryzyko znikome

Ryzyko wysokie

Ryzyko bezpośrednie

Ryzyko

zaktualizowane

Pojawienie się osobistych

Pozytywne stosunki

Mniej pozytywne

Złe stosunki

ryzyko

markerów zagrożeń

rodzinne, szkolne,

stosunki rodzinne

rodzinne, szkolne,

poważniejszych

negatywnych postaw,

społeczne

szkolne, społeczne

społeczne

zaburzeń

emocji i defi cytów

patologicznych

umiejętnosci

Ograniczona liczba

stresorów

Ograniczona liczba

Liczne stresory

psychospołecznych

stresorów

psychospołeczne

i środowiskowych

i srodowiskowe

Źródło: opracowanie własne na podst. McWhirter i in., 2008: 39.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 33

Rysunek 3. Problemy współczesnych polskich rodzin

osłabienie więzi wspólnotowej w rodzinach

osamotnienie i redukcja inerakcji

znaczące róznice w zakresie doświadczeń socjalizacyjnych rodziców

i dzieci

atomizacja społeczna prowadząca do osłabienia lub braku kontroli

społecznej

nadmierna swoboda/brak zainteresowania sprawami dziecka

emigracja zarobkowowa będąca przyczyną eurosieroctwa

liberalizacja przekonań etycznych

osłabienie spójności rodzin (rozwody, separacje)

Źródło: opracowanie własne na podst. Noszczyk-Bernasiewicz (2013).

Wiele dzieci, szczególnie trafi ających do pieczy zastępczej w okresie ado-

lescencji, znajduje się w fazie ryzyka wysokiego, gdzie występują już nasilone czynniki indywidualne, tj. depresja, lęk, agresja, poczucie beznadziejności, które otwierają furki do zachowań ryzykownych w postaci np. używania substancji

psychoaktywnych (Donovan, Jessor, 1985; Ostaszewski, 2014). Ryzyko to oczy-

wiście nie musi się zaktualizować w postaci zagrożenia (m. in. w wyniku oddzia-

ływania środowiska pieczy zastępczej). Jest to jednak bardzo trudne, w kontek-

ście jakości i siły oddziaływania wcześniejszych czynników środowiskowych,

których oddziaływanie nie kończy się w sposób absolutny na etapie funkcjo-

nowania dziecka w pieczy zastępczej (np. w zakresie niektórych niekorzystnych relacji rówieśniczych).

Jednocześnie, niektórzy badacze (por. Ryś, 2013) wskazują w perspektywie

ekologicznej na problemy systemu wsparcia ze strony państwa, który nie udzie-la rodzinom, szczególnie doświadczającym kryzysu, kompleksowej pomocy.

W tym kontekście mowa jest o ulgach podatkowych, urlopach macierzyńskich

oraz ułatwieniach w miejscu pracy.

34

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

1.8. WCZEŚNIEJSZE DOŚWIADCZENIA I TRUDNOŚCI

DZIECI UMIESZCZONYCH W PIECZY ZASTĘPCZEJ

1.8.1. DOŚWIADCZANIE PRZEMOCY W RODZINIE NATURALNEJ

PRZEZ DZIECI UMIESZCZONE W PIECZY ZASTĘPCZEJ

Przyczyną decyzji umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej jest w wielu przypadkach przemoc i zaniedbanie doświadczane w rodzinie pierwotnej (por.

Badora, Basiaga, 2014). Jak wskazują badania (por. Piekarska, 2003; Pospiszyl, 1994) doświadczana tam przemoc wiąże się często z praktykami traktowanymi

przez rodziców jako tzw. wymierzanie kary. Co ważne, przemoc ta nie ogranicza się do kar fi zycznych, lecz obejmuje także brak zaspokojenia podstawowych potrzeb, czy znęcanie psychiczne oraz przemoc ekonomiczną. Potwierdzają to polskie badania przeprowadzone w województwie śląskim, w których stwierdzono, że ok.

75% dzieci umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej była wcześniej zaniedbana higienicznie, a ponad połowa była niedożywiona (Badora, Basiaga, 2014).

Co istotne, status społeczno-ekonomiczny rodzin różnicuje stosowanie

przemocy jedynie w aspekcie jakościowym – nie ma środowisk wolnych od tego

problemu. McWhirter i in. (2008) bazując na bogatym przeglądzie literatury podkreślają częstą korelację problemu przemocy w rodzinie z dysfunkcjonalnością związaną z używaniem legalnych i nielegalnych substancji psychoaktywnych

przez jej członków. Gołembowska (2009) wskazuje na cztery podstawowe cechy

rodzin z problemem alkoholowym, które przekładają się na sposób funkcjono-

wania dzieci, które się w nich wychowują:

• zamknięcie rodziny na otoczenie – dziecko wstydzi się, nie zaprasza kole-

gów do domu, jego kontakty są powierzchowne;

• zakłamanie – dziecko ukrywa co się dzieje w domu, buduje swoją narrację

wobec osób z zewnątrz;

• brak wzajemności – członkowie rodziny nie pomagają sobie, koncentrują

się wyłącznie na swoich potrzebach, działają egoistycznie (prowadzi to do

utraty zaufania do ludzi i bezwartościowości);

• sztywny podział ról, który prowadzi do wyuczonych reakcji wobec zagrożeń.

Omówione wyżej mechanizmy zostały także potwierdzone w badaniach

prowadzonych na terenie naszego kraju (por. Mazur, 2013).

Przegląd badań (za Mazur, 2013) wskazuje na następujące negatywne do-

świadczenia i konsekwencje związane z dorastaniem w rodzinie alkoholowej:

• poczucie wstydu związanego z sytuacją rodzinną (szczególnie w kontekście

rówieśniczym);

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 35

• poczucie zagubienia, osamotnienia, skrycia i zalęknienia;

• patologiczne wzorce przystosowania i braki w zakresie umiejętności psy-

chospołecznych;

• brak zaufania do dorosłych;

• zaburzenia w sferze emocjonalnej (mogą być dwojakiego rodzaju – bezu-

czuciowości, dystansu lub rozregulowania i huśtawek nastroju).

Warto tu wskazać, że negatywne konsekwencje w obszarze szeroko ro-

zumianego zdrowia psychicznego występują u dziecka bez względu na to, czy

jest ono jej bezpośrednią ofi arą, czy też świadkiem przemocy między rodzicami.

Zawsze bowiem sytuacja taka „podkopuje” wiarę w siebie i przekłada się na negatywną samoocenę dzieci. Co więcej, badania longitudinalne wskazują na zwią-

zek takich doświadczeń z podejmowaniem przez dzieci w późniejszym okresie

Rysunek 4. Syndrom dziecka z doświadczeniem kompleksowej traumy

• niezdolność do modulowania i wygaszania ekstremalnych stanów

emocjonalnych

• zakłócenia w funkcjonowniu organizmu (psychosomatyczne,

Niestabilność uczuciowa

o niewyjaśnionych źródłach)

• zmniejszone lub nieadekwatne odczuwanie doznań i stanów

i fi zjologiczna

fi zjologicznych

• nieumiejętność defi niowania i opisywania emocji, uczuć lub stanów

fi zjologicznych

• brak umiejętności przewidywania zagrożeń lub utrata zdolności do

postrzegania zagrożeń, nieadekwatne reakcje na niebezpieczeństwo

Zaburzenia w zakresie uwagi

• utrata zdolności do obrony siebie

• uporczywe zachowania samokojące (kołysanie, uderzanie ciała)

i zachowania

• podejmowanie ekstremalnego ryzyka/poszukiwanie wrażeń

• niezdolność inicjowania/podtrzymania działań celowych

• obawy powrotu/ponownego doświadczania traumatycznych

sytuacji, niepokojące sny, psychiczny/fi zjologiczny dyskomfort

Zaburzenia typowe dla zespołu

związany ze wspomnieniami

stresu pourazowego (PTSD)

• unikanie myśli, uczuć, rozmów, kontaktów związanych z sytuacjami

bądź osobami kojarzonymi z traumatycznymi wydarzeniami

• nadmierna koncentracja na bezpieczeństwie opiekuna lub innej

bliskiej osoby

• nieadekwatne wchodzenie w relacje opiekuńcze lub wycofanie się

w wytuacji podjęcia opieki po okresie separacji

• negatywna samoocena/poczucie bezradności

• nieufność/bunt w relacjach z dorosłymi i rówieśnikami

Zaburzenia samooceny i relacji

• reaktywna agresja (fi zyczna lub werbalna) wobec rówieśników

i dorosłych

• zachowania seksualne i paraseksualne, nadmierne zainteresowanie

sprawami seksualnymi

• utrata zdolności do regulowania pobudzenia, nadmierne reagowanie

na stany emocjonalne innych

• brak dystansu, nadmierne poleganie na innych osobach

Źródło: opracowanie własne na podst. Drozdowski, 2011: 92-94.

36

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

działań o charakterze sprawstwa przemocy, szczególnie gdy przemoc przyjmuje formę maltretowania w postaci przemocy seksualnej czy skrajnego zaniedbania

i przemocy fi zycznej (McWhirter i in., 2008).

W kontekście funkcjonowania części dzieci w pieczy zastępczej Drozdow-

ski (2011) mówi o doświadczaniu kompleksowej traumy. Warunkowana jest

ona tym, że „organizm narażony w tzw. krytycznych okresach rozwojowych na

powtarzające się poważne traumatyczne zagrożenia, zaniedbania, nadużycia ze

strony rodzica lub innego podstawowego opiekuna […] tworzy nieprawidłowy

model równowagi” (Drozdowski, 2011: 91). Drozdowski (2011) na podstawie

koncepcji van der Kolk (2005) buduje spójny wieloczynnikowy konstrukt dziec-

ka, które doświadczyło traumy. Przedstawiono go na rys. 4.

Warto zauważyć, że, jak wskazują najnowsze osiągnięcia neurobiologii, do-

świadczenie traumy wpływa na strukturę mózgu, która przekłada się na procesy pobudzenia i dysocjacji generowane na niższych piętrach układu nerwowego

(Drozdowski, 2011).

1.8.2. DEPRYWACJA POTRZEB EMOCJONALNYCH DZIECI

W PIECZY ZASTĘPCZEJ

Często dzieci korzystające z pieczy zastępczej doświadczały w rodzinie naturalnej, zaniedbania rozumianego jako „utrzymujący się brak zaspokojenia potrzeb fi zycznych i psychologicznych, powodujący lub mogący powodować poważne szkody

dla zdrowia lub rozwoju dziecka. Może on obejmować brak dostarczania odpo-

wiedniego pożywienia, schronienia i ubioru, brak ochrony dziecka przed fi zyczną krzywdą lub niebezpieczeństwem lub brak zapewnienia mu dostępu do stosow-nej opieki medycznej lub leczenia. Obejmuje też zaniedbywanie lub nieodpowiednie reagowanie na potrzeby emocjonalne” (Kolankiewicz, 2012: 15). Wynikające z tego problemy często przyjmują poważne formy w postaci zachowań opozycyj-no-buntowniczych, zaburzeń zachowania o charakterze agresywnym i dyssocjal-

nym, autoagresji czy zaburzeń psychosomatycznych (Kałucka, 2011).

Taka deprywacja może być przyczyną wielu problemów, wśród których wy-

mienia się „trudności adaptacyjne, braki dydaktyczno-wychowawcze, zaburzenia osobowości. Niewłaściwie budowane relacje w rodzinie naturalnej mogą budzić

uzasadnione obawy dziecka przed relacjami w rodzinie zastępczej. Niewłaściwe wychowanie wyniesione z dotychczasowego środowiska może skutkować po-wstaniem skrajnych postaw w zachowaniu dziecka: od całkowitego wycofania,

aż do nieuzasadnionej negacji czy agresji” Duda (2016: 125).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 37

1.9. WYBRANE PROBLEMY W FUNKCJONOWANIU

W ŚRODOWISKU RÓWIEŚNICZYM

Ze względu na trudną sytuację rodzinną i wynikające z niej defi cyty w funk-

cjonowaniu dzieci w pieczy zastępczej, a także wcześniej przed umieszcze-

niem w niej, dzieci te narażone są bardziej na konfl ikty w grupie rówieśniczej, a także zaangażowanie w poważną przemoc rówieśniczą o charakterze bullyingu (zwykle w roli ofi ary lub sprawco-ofi ary). Dla zrozumienia charakteru przejawów i konsekwencji takiej przemocy w raporcie niezbędne jest przywołanie

podstawowych informacji na temat tego zjawiska, co pozwoli na zrozumienie

sytuacji rówieśniczej części dzieci korzystających z rodzinnej pieczy zastępczej.

Należy tutaj podkreślić szczególne narażenie na wiktymizację dzieci umiesz-

czonych w pieczy zastępczej. Ich problemy w tym zakresie zostały zdiagnozo-

wane w krajowych badaniach empirycznych. Jak wskazują Badora i Basiaga

(2014: 126-127), którzy przeprowadzili szeroko zakrojone badania dzieci umieszczonych w rodzinach zastępczych i pogotowiach rodzinnych w województwie

śląskim, dzieci tam „mimo starań opiekunów i działań ukierunkowanych na

stwarzanie warunków do integracji ze środowiskiem rówieśniczym, mają jednak

te relacje znacznie ograniczone”. Badani opiekunowie zwracali tutaj uwagę na wiele problemów, w tym trudności związane ze stygmatyzacją podopiecznych

zarówno przez rodziców rówieśników, jak i same dzieci. Podstawą do wystąpie-

nia procesów stygmatyzacyjnych może tu być zarówno pochodzenie dziecka,

jak i jego określone wzory funkcjonowania, np. charakter reakcji emocjonalnych, trudności w komunikacji, zaniedbania edukacyjne (Badora, Basiaga, 2014).

Większość naukowców prowadzących badania w tym obszarze dysfunkcji

relacji rówieśniczych stosuje właśnie określenie bullying, którego defi nicja jest zwykle bardzo zbliżona i oparta o klasyczne badania Dana Olweusa dotyczą-

ce przemocy rówieśniczej wśród chłopców (Jimerson, Swearer, Espelage, 2010;

Olweus, 1978; Olweus, 1993; Olweus, 2007; Thomas, Connor, Scott , 2014).

Defi nicję bullyingu (a zarazem bazujące na niej narzędzia badawcze) zwykle

konstruuje się w oparciu o łączne występowanie trzech kluczowych właściwo-

ści. Przywoływana tu triada to: intencjonalność, powtarzalność i nierównowaga sił (rys. 5). Istnieje konieczność współwystępowania tych właściwości, aby moż-

na było daną sytuację określić jako bullying.

Craig i Pepler (2003: 577) defi niują to zjawisko jako „negatywne fi zyczne

lub werbalne działania, które charakteryzują się wrogą intencją, powodują negatywne emocje u ofi ar, są powtarzalne w czasie, oraz charakteryzują się różnicą sił

pomiędzy sprawcami a ofi arą”. W badaniach międzynarodowych bullying uznaje

się za taką przemoc rówieśniczą, która powoduje najpoważniejsze negatywne

38

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

skutki zarówno indywidualne, jak i społeczne. Dotyczą one przede wszystkim zdrowia psychicznego ofi ar, co w odniesieniu do wielu dzieci umieszczo-

nych w pieczy zastępczej oznaczać może uruchomienie mechanizmu błędnego

koła, gdzie problemy w zakresie zdrowia psychicznego mogą zwiększać ryzyko

bullyingu, ale mogą także pogłębiać się w wyniku doświadczanej wiktymizacji

rówieśniczej – co stanowi zresztą uniwersalny mechanizm w kontekście tego

zjawiska (Finkelhor, Turner, Hanby, 2012). Właściwie od pionierskich badań Olweusa podkreślano, że przemoc rówieśnicza często realizowana jest w stosunku do dzieci, które w jakiś wyraźny sposób odróżniają się od rówieśników (Salmivalli i in., 1996; Salmivalli, 2010). Zjawisko to w kontekście rówieśniczym najczęściej odnoszone jest do funkcjonowania młodych ludzi w placówkach oświatowych

(Pyżalski. 2011a; 2011b; Stassen Berger, 2007).

Rysunek 5. Triada właściwości bullyingu w ujęciu D. Olweusa

Regularność

Nierównowaga sił

Intencjonalność

działania

powtarzalne akty

sprawca / sprawcy

dokonywane

długi czas

ofi ara bezradna

agresji

silniejsi od ofi ary

w celu

skrzywdzenia

Źródło: opracowanie własne na podst. Monks i in. (2009)

Pierwszą z właściwości jest regularność nazywana czasami także powta-

rzalnością. W przypadku bullyingu sprawcy działają długotrwale, powtarzając wielokrotnie akty agresji wobec tej samej osoby. Ofi ara jest powszechnie identyfi kowana w grupie jako osoba wiktymizowana i nie czuje się komfortowo na-

wet w sytuacjach, gdy na jakiś czas inni zostawiają ją w spokoju.

Druga właściwość to nierównowaga sił pomiędzy sprawcą (sprawcami)

a ofi arą. Sytuacja taka ma miejsce, gdy osoby atakujące są dużo silniejsze od osoby pokrzywdzonej, a przynajmniej ona postrzega się jako słaba i bezbronna wobec tych, którzy ją krzywdzą. Ta właściwość bullyingu jest silnie podkreślana przez autora koncepcji – D. Olweusa (2007), wskazując, że nie są bullyingiem zwykłe konfl ikty między uczniami – choć oczywiście pojawiają się tutaj akty agresji. Źródłem nierównowagi sił może być przewaga liczebna sprawców, przewaga siły fi zycznej lub przewaga psychologiczna (np. sprawcy mogą mieć wyż-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 39

sze zdolności komunikacji lub być bardziej popularni w grupie). W interesującym nas kontekście trudna sytuacja dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej, jego niepewność, lękliwość czy defi cyty poznawcze będą w znaczący sposób przy-czyniać się do wspomnianej nierównowagi.

Ostatnia właściwość – intencjonalność – jest wpisana właściwie we wszystkie psychologiczne defi nicje przemocy (por. Pyżalski, 2012). Bullyingiem będą zatem te przypadki przemocy, gdzie wyraźny jest motyw skrzywdzenia innej osoby.

Warto tu jednak wskazać, iż sprawcy przemocy rówieśniczej mają także inne mo-tywy, tj. chęć popisania się przed rówieśnikami czy budowanie własnego poczucia bezpieczeństwa (Dambach, 2008).

Zatem bullying będzie szczególnym przypadkiem przemocy, który

ze względu na cechy formalne jej przejawiania powinien być traktowany jako

wybitnie zagrażający młodym ludziom w kontekście wszystkich potencjalnych

ról, tj. sprawcy, ofi ary i świadka. W przypadku dzieci z pieczy zastępczej często będziemy mieć do czynienia z bullyingiem relacyjnym – polegającym na odrzu-ceniu, wycofaniu się z relacji i wykluczeniu dziecka ze wspólnych aktywności rówieśniczych (Deptuła, 2013). Większość wyników badań spójnie potwierdza

występowanie zależności pomiędzy płcią i wiekiem a typami bullyingu. Fizyczny wraz z wiekiem uczniów staje się rzadszy, a werbalny i relacyjny częstsze.

Fizyczny i werbalny częściej w kontekście sprawstwa dotyczą chłopców, a bullying relacyjny – dziewcząt (Pyżalski, 2012).

Warto tu zauważyć, że jego negatywny wpływ przemocy rówieśniczej

bywa niedoceniany nawet przez profesjonalistów edukacyjnych. Czasami ten

rodzaj bullyingu bywa nazwany covert (ukryty) bullying lub bullying za kulisami ( behind the scenes) (Spears i in., 2009). Ten rodzaj przemocy obejmuje wszystkie te wrogie działania, które mają charakter relacyjny i pośredni (Mishna, Allaggia, 2005). Jest on trudniejszy do zauważenia i poprzedza on zwykle inne rodzaje

bullyingu (tj. fi zyczny, słowny i cyber) (Pyżalski, 2012).

Badania ostatnich czterech dekad wskazują jednoznacznie, że dzieci i mło-

dzież, które są ofi arami bullyingu, szczególnie przez długi czas, przejawiają wiele problemów w sferze zdrowia psychicznego, tj. depresja, zaburzenia psychosomatyczne, a w najbardziej tragicznych przypadkach podejmują próby samobój-

cze (zw. bullyside – samobójstwo powiązane z doświadczaniem przemocy ró-

wieśniczej). Konsekwencje doświadczania bullyingu w okresie adolescencji lub preadolescencji potrafi ą być obecne nawet u ludzi dorosłych, co wskazują rezultaty rzadko prowadzonych wieloletnich badań podłużnych (Kessell Schneider i in. 2011; Vasallo i in., 2014; Pyżalski, 2012; 2013).

40

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Rysunek 6. Typy bullyingu ze względu na charakter działania sprawcy Fizyczny

Werbalny

Relacyjny

Źródło: opracowanie własne na podst. Stassen Berger (2007)

Warto tu także zwrócić uwagę na współczesną odsłonę przemocy rówie-

śniczej, jaką jest cyberprzemoc. Badania prowadzone w ciągu ostatnich dziesię-

ciu lat wskazują, iż ofi ary cyberbullyingu doświadczają takich samych szkód, jak ofi ary bullyingu (Bauman, 2014; Olenik-Shemesh i in., 2012). Jednocześnie trzeba tu wskazać, iż oba te rodzaje przemocy często współwystępują, a ich skutki są kumulatywne (Kowalski, Limber, 2013; Pyżalski, 2012).

Świadomość omówionych tu mechanizmów wskazuje na konieczność po-

dejmowania przez opiekunów pieczy zastępczej szeregu działań profi laktycz-

nych w postaci włączania dziecka w środowisko lokalne i relacje sąsiedzkie oraz dbania o to, by zostało ono zaakceptowane w grupie rówieśniczej (por. Badora, Basiaga, 2014).

1.10. PROBLEM POALKOHOLOWEGO USZKODZENIA

PŁODU

Spektrum poalkoholowych zaburzeń płodu (FASD) jest problemem zdro-

wotnym związanym z uszkodzeniem płodu wynikającym z teratogennego

działania alkoholu, wypijanego przez matkę w czasie ciąży. Stanowi on triadę objawów, tj. upośledzenie wzrostu, zaburzenia w obrębie twarzoczaszki, wady

rozwojowe ośrodkowego układu nerwowego lub opóźniony rozwój neurolo-

giczny (Dannaway, Mulvihil, 2011). Objawowo występuje wiele rodzajów FASD,

które są kategoryzowane za pomocą następującej klasyfi kacji:

• FAS z potwierdzonym piciem alkoholu przez matkę;

• FAS z niepotwierdzonym piciem alkoholu przez matkę;

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 41

• częściowy FAS z potwierdzoną ekspozycją na alkohol;

• zależne od alkoholu wrodzone wady rozwojowe;

• zależne od alkoholu zaburzenia rozwoju neurologicznego (Dannaway,

Mulvihil, 2011).

Z punktu widzenia raportu analiz w niniejszym raporcie należy zwrócić

uwagę, iż badania nad epidemiologią FASD wskazują na szereg czynników kore-

lujących z problemami, które stanowią często podstawę do umieszczenia dziec-

ka w pieczy zastępczej (rys. 7).

Rysunek 7. Problemy psychospołeczne matki korelujące z poalkoholowym uszkodzeniem płodu oraz stanowiące częstą przyczynę umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej niski status społeczno-ekonomiczny

wykorzystywanie seksualne / przemoc

nadużywanie alkoholu przez partnera

zażywanie leków / palenie tytoniu

zaburzenia stresowe pourazowe

Źródło: opracowanie własne na podst. Dannaway, Mulvihil (2011: 56)

Sytuacja nie dotyczy wszystkich dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej

– problem ten jednak, jako obecny w pewnej skali, powinien być w kontekście

tego badania uwzględniony. Oczywiste jest, że chociaż czynniki przedstawione na rys. 7. stanowią ryzyko picia w czasie ciąży, to grupa matek, która podejmuje takie zachowania, nie jest ograniczona całkowicie do osób z tej grupy ryzyka.

Należy zauważyć, że w Polsce, pomimo znacznych postępów w ostatnich latach

zarówno diagnostyka, jak i wsparcie dla rodziców oraz osób organizujących pie-czę zastępczą dla dzieci z FASD wciąż są niewystarczająco rozwinięte (Okulicz-

-Kozaryn, 2015; Okulicz-Kozaryn i in., 2017).

Badania prowadzone w Polsce wykazały, że zespół FASD może dotyczyć

aż co piątego dziecka umieszczonego w rodzinnej pieczy zastępczej (Badora,

Basiaga, 2014).

42

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

1.11. PROBLEMY PIECZY ZASTĘPCZEJ ZWIĄZANE

Z JEJ CODZIENNYM FUNKCJONOWANIEM

1.11.1. PROBLEMY ZWIĄZANE Z PRZYJĘCIEM DZIECKA

DO RODZINNEJ PIECZY ZASTĘPCZEJ

Szereg problemów osób prowadzących pieczę zastępczą może wiązać się

z trudnościami adaptacyjnymi dziecka umieszczonego w takiej formie pie-

czy. Zmiana środowiska, separacja od rodziny pierwotnej (nawet jeśli dziecko doświadczało w niej krzywdzenia) stanowi sytuację stresową, która wiąże się

z lękiem, tęsknotą, obawą o przyszłość.

Problemy te są wypadkową wcześniejszych trudności doświadczanych

przez dziecko (opisanych wyżej) oraz postaw i kompetencji osób prowadzą-

cych rodzinną pieczę zastępczą. Jak wskazuje Duda (2016: 125-126), „trudno-

ści mogą powstać – i powstają – także po stronie rodziny zastępczej. Często

istnieje obawa „rodzimych” członków przed pojawieniem się nowego dziecka,

którego dotychczasowe doświadczenia życiowe mogą wywołać niepożądane

zachowanie, a tym samym wprowadzić w dotychczas stabilne środowisko za-

burzenia, których skutki trudno przewidzieć. Wymaga to szczególnej mobili-

zacji ze strony rodziców zastępczych do podjęcia wysiłków na rzecz szybkiej

stabilizacji wewnątrz rodziny. Na pewno sytuacja konieczności podtrzymywa-

nia więzi dziecka z rodziną naturalną (o ile jest to możliwe) nie pomaga w szybkiej stabilizacji warunków życia dziecka w nowej rodzinie, szczególnie kiedy dziecko wspomina swoją rodzinę biologiczną przez pryzmat doznanych w niej

krzywd”.

Oznacza to, że przed opiekunami w pieczy zastępczej, ale też innymi człon-

kami ich rodzin, stoi sporo wyzwań związanych z relacjami z podopiecznymi, ale też relacjami z innymi członkami rodziny. Problemy te w niektórych przypadkach mogą być i są trudne do rozwiązania.

1.11.2. PROCES USAMODZIELNIENIA WYCHOWANKÓW

Usamodzielnienie wychowanków stanowi przełomowy okres w ich życiu oraz

duże wyzwanie dla osób prowadzących pieczę zastępczą. Jest to „rewolucyjny”

czas, kiedy wychowanek ze środowiska wspierającego i w dużym stopniu zaspo-

kajającego jego potrzeby wchodzi w sytuację, gdzie musi zadbać o swoje po-

trzeby, sprostać nowym relacjom społecznym (np. w środowisku miejsca pracy)

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 43

oraz poradzić sobie z emocjami, które nieodłącznie takim procesom towarzyszą (Rosochacka, 2006).

Jedne z nielicznych przeprowadzonych dotychczas badań jakościowych

(wywiady z podopiecznymi, osobami prowadzącymi rodziny zastępcze i rodzin-

ne domy dziecka oraz pracownikami socjalnymi) dotyczących problemu usamo-

dzielnienia wychowanków z rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka,

wskazują na następujące newralgiczne problemy i mocne strony związane z tym

procesem (Wideł, 2006; Rosochacka, 2006):

• przepisy dotyczące procesu usamodzielniania natrafi ają na trudności in-

terpretacyjne, co powoduje problemy, szczególnie w przypadku, gdy wy-

chowanek pochodzi z innego powiatu, niż miejsce, gdzie zlokalizowana jest

rodzina zastępcza lub rodzinny dom dziecka;

• kluczowa jest rola opiekuna procesu usamodzielnienia, która w większości

badanych przypadków była prawidłowo wypełniana;

• osoby prowadzące różne formy pieczy zastępczej postrzegają swoje obo-

wiązki w procesie usamodzielniania podobnie jak te występujące w rodzi-

nach naturalnych;

• powodzenie procesu usamodzielnienia zależy głównie od relacji dziecka

z rodzicami zastępczymi lub osobami prowadzącymi rodzinny dom dziecka;

• istotne w procesie usamodzielnienia są kontakty, utrzymywane nawet wte-

dy, gdy wychowanek mieszka już samodzielnie;

• opiekunowie wskazują, iż proces usamodzielnienia i przygotowanie do

niego muszą rozpoczynać się wcześnie, tak aby wychowankowie nabywali

stopniowo kompetencji istotnych w samodzielnym funkcjonowaniu.

Analizując przedstawione tu uogólnienia należy pamiętać o dwóch

kwesti ach. Po pierwsze, dotyczą one stanu sprzed ponad dekady. Po drugie,

powstały na bazie analiz stosunkowo niewielkiej liczby przypadków. Z tego

względu, choć opracowania te rzucają światło na te wymiary procesu usa-

modzielnienia, które mogą być istotne z perspektywy funkcjonowania rodzin

zastępczych i rodzinnych domów dziecka, to należy traktować je z ostrożno-

ścią.

44

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

1.12. PERSPEKTYWA WSPARCIA RODZICÓW

ZASTĘPCZYCH I OSÓB PROWADZĄCYCH

RODZINNE DOMY DZIECKA

Problemy wychowawcze oraz trudności wynikające ze specyfi ki zadań rodzin za-stępczych i rodzinnych domów dziecka sprawiają, że istnieje konieczność sys-

temowego wsparcia dla osób organizujących te formy pieczy zastępczej.

Jak wskazuje Lewko (2011, s. 68), osobom prowadzącym różne formy pie-

czy zastępczej towarzyszą następujące problemy, z którymi muszą sobie pora-

dzić oraz dylematy związane z działalnością, którą prowadzą: „niemożność na-

wiązania kontaktu psychicznego z dzieckiem, stałe powtarzanie tych samych

zachowań, mimo znajomości zasad zachowania, dziwna obcość dziecka stanowi-

łyby wyzwanie dla każdego z nas. Bezradność, ciągłe poczucie winy, przeświadczenie, że pewnie można było zrobić więcej”.

Jak wskazują nieliczne pogłębione badania jakościowe problemów do-

świadczanych przez osoby prowadzące rodzinne domy dziecka, osoby takie mu-

szą radzić sobie z szeroką paletą trudności (Majchrowska, 2011), tj.:

• silne emocje dzieci, szczególnie w okresie adaptacyjnym;

• konieczność radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi, np. gdy dziecko ko-

munikuje niechęć do przebywania w placówce;

• problemy z przezwyciężeniem postaw wytworzonych u dzieci podczas po-

bytu w pieczy instytucjonalnej;

• problemy związane z uzyskaniem informacji o trudnościach, których do-

świadcza dziecko (szczególnie w przypadku nastolatków);

• niechęć niektórych wychowanków do podporządkowania się zasadom i re-

gułom;

• konfl ikty między wychowankami;

• przejawianie przez wychowanków zachowań ryzykownych;

• problemy pojawiające się, gdy wychowankowie tworzą pierwsze związki

partnerskie.

Warto zauważyć, że problemy nakreślone wyżej częściej występują u pod-

opiecznych, którzy trafi li do placówki, kiedy byli starsi i posiadali już bagaż do-

świadczeń życiowych. Między innymi idzie tu zarówno o wsparcie o charakte-

rze nieformalnym, jak i wsparcie instytucjonalne. W tym ostatnim przypadku

szczególnej roli nabiera wsparcie superwizyjne związane z budowaniem rela-

cji z wychowankami oraz rozwiązywaniem sytuacji trudnych wychowawczo

(Kałucka, 2011). W tym kontekście interesujące jest także środowisko współ-

pracy instytucjonalnej (zarówno z perspektywy odbiorców, jak i dostarczycieli takiego wsparcia) (Andrzejewski, 2012).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 45

1.13. PODSTAWOWE WNIOSKI Z ANALIZY

DESK RESEARCH DLA FAZY BADAWCZEJ

I INTERPRETACYJNEJ

Pogłębione analizy literatury przedmiotu pozwoliły na nakreślenie następu-

jących problemów, które powinny być uwzględnione zarówno w fazie ba-

dawczej (dyspozycje do wywiadów, wytyczne dla osób prowadzących wywiady),

jak i jako punkt odniesienia dla interpretacji uzyskanego materiału badawczego i formułowanych wniosków praktycznych. Dla ułatwienia wnioski te sformułowano w punktach:

1. Rzeczywiste praktyki organizacji badanych form pieczy zastępczej nale-

ży analizować w odniesieniu do postulowanych założeń aksjologicznych, w tym opisanych szczegółowo w niniejszym raporcie zasad funkcjonowania

systemu:

• pomocniczości;

• planowania stałości opieki;

• personalizmu;

• prawa dziecka do życia w rodzinie.

Warto tutaj pamiętać, iż pomimo przepisów wskazujących na konieczność

realizacji rozwiązań uwzględniających te zasady, ich rzeczywisty poziom wdra-

żania jest niepełny. W tym kontekście eksploracja i interpretacja powinna dotyczyć zarówno skali mikro (tj. działań rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka), jak i otoczenia instytucjonalnego wspierającego te formy rodzinnej pieczy zastępczej.

Sugerowane pola interpretacyjne mogą tu być skoncentrowane wokół za-

dań pieczy zastępczej, tj.

• traktowanie dziecka w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości

osobowej;

• zapewnienie dostępu do przysługujących świadczeń zdrowotnych;

• zapewnienie kształcenia, wyrównywania braków rozwojowych i szkolnych;

• zapewnienie rozwoju uzdolnień i zainteresowań;

• zaspokojenie potrzeb emocjonalnych, bytowych, rozwojowych, społecz-

nych oraz religijnych;

• zapewnienie ochrony przed arbitralną lub bezprawną ingerencją w życie

prywatne dziecka;

• umożliwienie kontaktu z rodzicami i innymi osobami bliskimi, chyba że sąd takich kontaktów zabronił.

46

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

2. Ze względu na stwierdzone w nielicznych przeprowadzonych w Polsce badaniach (np. Badora, Basiaga, 2014) potrzeby osób prowadzących rodzinne

formy pieczy zastępczej należy szczegółowej analizie poddać różne rodzaje wsparcia społecznego i jego realizacji oferowanej przez następujące instytucje, które zgodnie z obowiązującym stanem prawnym powinny takiego

wsparcia udzielać:

• Ośrodki Pomocy Społecznej,

• Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie - organizatorzy rodzinnej pieczy za-

stępczej,

• koordynatorzy rodzinnej pieczy zastępczej,

• podmioty instytucjonalnej pieczy zastępczej,

• ośrodki adopcyjne,

• przedszkola i szkoły,

• lekarze rodzinni, poradnie specjalistyczne, poradnie psychologiczno-peda-

gogiczne

• policja,

• sądy rodzinne,

• służba kuratorska,

• asystent rodziny,

• organizacje pozarządowe.

Analiza wsparcia powinna być prowadzona, w szczególności, w kontekście

zaznaczonego w niniejszym raporcie niedostatku kandydatów do prowadzenia

rodzinnych form opieki, a także rezygnacji z takich działań przez osoby już je prowadzące. Analizy powinny dotyczyć zarówno realizacji formalnych wymagań, jak i innych czynników przekładających się na odczuwane przez opiekunów wsparcie (m. in. jakość komunikacji z przedstawicielami instytucji wspierających, proaktywność w pomaganiu, itd.).

3. Zasadniczym priorytetem jest reintegracja dziecka z rodziną naturalną, gdy nie zaszkodzi to dobru dziecka. Należy zatem poddawać analizom empirycz-nym bariery tego procesu oraz zapotrzebowanie podmiotów rodzinnej opieki

zastępczej na wsparcie tego typu działań.

4. W sytuacjach, gdy reintegracja dziecka jest niemożliwa, jako kluczowe ana-litycznie należy traktować procesy przyjmowania dziecka do systemu pie-

czy zastępczej oraz usamodzielniania podopiecznych. Oba te procesy są bardzo istotne dla sukcesu oddziaływań oraz stwarzają wiele okazji do błędów

wychowawczych.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 47

5. Kluczowa jest kwesti a radzenia sobie opiekunów w sytuacjach trudnych wychowawczo, wynikających m. in. z problemów emocjonalnych dzieci zwią-

zanych z przemocą i zaniedbaniem w rodzinach pierwotnych oraz odrzucenia

i przemocy rówieśniczej (zarówno tradycyjnej, jak i cyberprzemocy).

6. Warta analizy jest kwesti a stygmatyzacji zarówno samej instytucji pieczy zastępczej, jak i przebywających w niej dzieci.

48

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

2. OPIS KONCEPCJI BADANIA

I ZASTOSOWANEJ METODOLOGII BADANIA

2.1. OPIS PERSPEKTYWY TEORETYCZNEJ

Zgodnie z Art. 10 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Spo-

łecznych i Kulturalnych z 1966 roku, ratyfi kowanego przez Polskę w 1977

roku, rodzina stanowi najstarszą grupą społeczną i występuje we wszystkich

społeczeństwach. Jest ona naturalnym i niezastąpionym elementem struktury

społecznej, nazywanym podstawową komórką społeczną (Kałdon 2011: 230).

W przypadku, gdy rodzina biologiczna nie jest w stanie zapewnić należytej

opieki oraz spełniać swoich podstawowych funkcji, jej rolę przejmują na pe-

wien czas podmioty systemu pieczy zastępczej. Oprócz podstawowej funkcji

rodziny, czyli opiekuńczo-wychowawczej (Tyszka 1979), system ów realizuje

także funkcję reintegracyjną. Zgodnie z założeniami literatury przedmiotu oraz koncepcji badawczej do podstawowych funkcji rodziny zastępczej zaliczyć na-leży:

1) opiekuńczą – zawierają się w niej czynności podejmowane przez opiekunów zastępczych celem zaspokojenia potrzeb wychowanków, działania lecznicze oraz związane z ochroną wychowanka przed arbitralną lub bezprawną

ingerencją w jego ż ycie prywatne.

2) wychowawczą – wynikają z niej podejmowane przez opiekunów zastęp-

czych działania mające na celu: wspieranie kształcenia oraz kompensowanie

braków rozwojowych i szkolnych wychowanków, rozwijanie ich uzdolnień

i zainteresowań, zapewnienie im odpowiednich warunków do wypoczynku,

kształtowanie wzorów zachowań i systemu wartości wychowanków oraz

wdrażanie ich do codziennych obowiązków.

3) reintegracyjną – zawierają się w niej podejmowane przez opiekunów zastępczych działania mające na celu umożliwienie i podtrzymanie optymalnego

kontaktu pomiędzy dzieckiem i jego rodziną , stosownie do sytuacji.

W przypadku stwierdzenia niewydolności opiekuńczo-wychowawczej

rodziny pierwotnej/naturalnej możliwe jest (czasowe) przekazanie opieki nad

dzieckiem podmiotom reprezentującym system pieczy zastępczej, np. rodzinom

zastępczym lub osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka. Zgodnie z zapi-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 49

sami Ustawy o wpieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej3 można wyróżnić następujące rodzinne formy pieczy zastępczej: rodziny zastępcze spokrewnione, rodziny zastępcze niezawodowe, rodziny zastępcze zawodowe, rodzinne domy

dziecka. Ich reprezentację ilościową w Polsce przedstawiono w Tabeli nr 1.

Tabela 1. Liczba podmiotów rodzinnych form pieczy zastępczej w roku 2015

Wyszczególnienie

2015

% ogółu

ogółem 38

847

100

rodziny zastępcze spokrewnione

24 785

63,85

rodziny zastępcze niezawodowe

11 549

29,7

rodziny zastępcze zawodowe

2 025

5,2

rodzinne domy dziecka

488

1,25

Źródło: wyliczenia własne na podstawie informacji liczbowych zawartych w Informacji Rady Ministrów o realizacji w roku 2015 Ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. s. 15.

Przedmiotem niniejszych badań są najmniej liczne, a jednak ważne i wspie-

rane przez Państwo jako najbardziej efektywne (Basiaga, 2012: 60-61) formy

pieczy zastępczej: rodziny zastępcze zawodowe i rodzinne domy dziecka. Wy-

magają one także większego zainteresowania badawczego oraz diagnozy trud-

ności związanych z codziennym ich funkcjonowaniem.

Dane zawarte w raporcie pt. „Informacja na temat stanu pieczy zastępczej

w województwie łódzkim” (s. 8) wskazują, że na dzień 31 marca 2017 r. na te-

renie województwa łódzkiego funkcjonowały 2983 rodziny zastępcze, z tego:

• 1967 rodzin zastępczych spokrewnionych,

• 872 rodziny zastępcze niezawodowe,

• 80 rodzin zastępczych zawodowych,

• 42 rodziny zastępcze zawodowe pełniące funkcję pogotowia rodzinnego,

• 22 rodziny zastępcze zawodowe specjalistyczne.

Perspektywa teoretyczna i kontekst badawczy korespondują z przyjętą

metodologią zbierania, analizy i interpretacji danych (Blumer 1969; Gobo, Molle 2017). Niniejsze badanie zostało oparte na indukcyjnej analizie materiału empirycznego zgodnej z założeniami teorii ugruntowanej (Glaser, Strauss 1967,

Strauss, Corbin 1990). Na materiał empiryczny składają się transkrypcje wywia-dów narracyjnych przeprowadzonych z przedstawicielami zawodowych rodzin

zastępczych i rodzinnych domów dziecka (60) oraz indywidualnych wywiadów

pogłębionych (IDI) z przedstawicielami otoczenia instytucjonalnego zawodo-

wych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka (60). Materiał jakościowy 3

Dz. U. 2011, Nr 149, poz. 887.

50

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

został poddany kodowaniu otwartemu oraz selektywnemu, co dało podstawę dla wygenerowania kategorii badawczych oraz powiązań logicznych pomiędzy

nimi (Konecki 2000, Konopásek 2008). Całość działań analitycznych została wy-konana w programie do analizy badań jakościowych ATLAS TI (wersja 8.3.1).

Ponadto przyjęto następujące zasady metodologiczne wyznaczające spo-

sób prowadzenia badań:

1) Zasada pełnej triangulacji (Denzin 1978)

U podstaw idei triangulacji w badaniach społecznych leż y chę ć spojrze-

nia na dane zjawisko z wielu różnych perspektyw. W przekonaniu Krzysztofa

Koneckiego triangulacja stwarza badaczowi możliwość „ukazania siebie jako

zewnę trznego obserwatora zjawisk, nawet wtedy, gdy jest w jakimś stopniu ich uczestnikiem” (Konecki 2000: 85). Triangulacja ma zapewnić badaczowi niezależ-

ną perspektywę i uwolnienie się od jednego, dominują cego sposobu oglą du i interpretacji rzeczywistoś ci, na korzyś ć stosowania kilku perspektyw jednocześ nie (por. Keashly i Jagati c 2003: 44–45).

2) Triangulacja danych

Triangulacja danych polega na uż yciu danych z róż norodnych ź ródeł celem

ich dywersyfi kacji oraz podniesienia stopnia obiektywności oraz kompleksowo-

ści uzyskiwanego materiału empirycznego. Badaniami objęliśmy:

a) Zawodowe rodziny zastępcze (ZRZ), w tym:

• rodziny zastępcze zawodowe niemające charakteru pogotowia rodzin-

nego bądź rodziny specjalistycznej, określane w raporcie jako „zwykłe”

(ZRZ-Z),

• specjalistyczne (ZRZ-S),

• pełniące funkcję pogotowia rodzinnego (ZRZ-PR),

b) Rodzinne domy dziecka (RDD).

3) Triangulacja metodologiczna

W ramach triangulacji metodologicznej wykorzystane zostały zarówno

dane zastane w postaci literatury przedmiotu, raportów i statystyk, jak i wywo-

łane czyli materiał empiryczny powstały w wyniku zastosowania techniki wywia-dów narracyjnych oraz indywidualnych wywiadów pogłębionych.

4) Triangulacja badacza

Triangulacja badacza polega na wprowadzeniu do badań wielu obserwa-

torów lub kontrolerów badań i wniosków. Niniejszy projekt realizowany był przy wspólnym udziale reprezentantów instytucji zamawiającej (Regionalnego Centrum Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 51

Polityki Społecznej w Łodzi), jak również badaczy reprezentujących różne dyscypliny naukowe (pedagogika, socjologia) na poszczególnych jego etapach, mianowicie:

• konceptualizacji narzędzia badawczego;

• pilotażu;

• analizy i interpretacji transkrypcji wywiadów (kodowanie materiału empi-

rycznego i generowanie kategorii analitycznych);

• konstrukcji raportu badawczego.

5) Zasada przekładalności perspektywy naukowej i praktycznej

Problematyka projektu wymaga wiedzy praktycznej odnoszącej się do zna-

jomości zasad funkcjonowania pieczy zastępczej, więc przyjęliśmy zasadę utworzenia zespołu złożonego z osób posiadających wiedzę praktyczną i naukową.

2.2. OPIS PRZEDMIOTU BADANIA

Z WYKORZYSTANIEM WYNIKÓW ANALIZY

DESK RESEARCH

Przedmiotem niniejszego projektu są zawodowe rodziny zastępcze oraz ro-

dzinne domy dziecka stanowiące odpowiednio 5,2% i 1,25 % w skali kraju

(Tabela nr 1), chociaż zdaniem Jana Basiagi (2015: 61) tę formę zastępczej opieki nad dzieckiem można uznać za najbardziej efektywną. Zarówno w skali kraju,

jak i województwa łódzkiego daje się zauważyć zapotrzebowanie na rodzinne

formy pieczy zastępczej korespondujące z postępującą deinstytucjonalizacją

wszystkich usług społecznych. Jej efektem jest tendencja obecna m.in. w systemie pieczy zastępczej, przejawiająca się w ograniczaniu liczby i znaczenia form instytucjonalnych na rzecz form rodzinnych (w szczególności zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka).

2.3. OPIS PODMIOTU BADANIA Z WYKORZYSTANIEM

WYNIKÓW ANALIZY DESK RESEARCH

a) Zawodowe rodziny zastępcze (ZRZ), w tym:

• rodziny zastępcze zawodowe niemające charakteru pogotowia rodzinnego

bądź rodziny specjalistycznej, na potrzeby raportu określane jako „zwykłe”;

• specjalistyczne;

52

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• pełniące funkcję pogotowia rodzinnego.

Zawodowe rodziny zastępcze, w tym zawodowe pełniące funkcję pogo-

towia rodzinnego i zawodowe specjalistyczne – tworzą je małżonkowie lub

osoba niepozostająca w związku małżeńskim. Opiekunowie dysponują zaświad-

czeniem kwalifi kacyjnym zawierającym poświadczenie o ukończeniu szkolenia,

spełnieniu warunków do bycia rodziną zastępczą, a także posiadaniu predyspo-

zycji i motywacji do sprawowania pieczy zastępczej.

b) Rodzinne domy dziecka (RDD)

Rodzinne domy dziecka – tworzą je małżonkowie lub osoba niepozostająca

w związku małżeńskim, niebędący wstępnymi lub rodzeństwem dziecka, u któ-

rych umieszczono dziecko w celu sprawowania nad nim pieczy zastępczej.

W województwie łódzkim wg danych na dzień 31 marca 2018 roku funk-

cjonowało 2915 rodzin zastępczych (w okresie roku sprawozdawczego). W tym:

• 1930 rodzin spokrewnionych;

• 837 rodzin niezawodowych;

• 74 rodziny zastępcze zawodowe;

• 39 rodzin pełniących funkcję pogotowia opiekuńczego;

• 29 rodzin zastępczych zawodowych specjalistycznych.

W tym samym czasie funkcjonowały w województwie łódzkim 34 rodzinne

domy dziecka (Ocena zasobów pomocy społecznej, RCPS 2018).

Ponadto dla uzyskania całościowej perspektywy czynników mających waż-

ne znaczenie dla funkcjonowania zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych

domów dziecka, zgodnie z założeniami koncepcji badawczej włączono także do

badania przedstawicieli otoczenia instytucjonalnego pieczy zastępczej:

• Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie – organizatorzy rodzinnej pieczy za-

stępczej;

• koordynatorzy rodzinnej pieczy zastępczej;

• Ośrodki Pomocy Społecznej, Miejskie Centrum Pomocy Rodzinie – m.in.

w roli organizatorów pieczy zastępczej;

• podmioty instytucjonalnej pieczy zastępczej;

• oś rodki adopcyjne;

• przedszkola i szkoły;

• lekarze rodzinni oraz lekarze innych, niż lekarz rodzinny, specjalizacji i specjaliści w zakresie leczenia zaburzeń psycho-fi zycznych u dzieci/ młodzieży;

• policja;

• są dy rodzinne;

• służ ba kuratorska;

• organizacje pozarzą dowe.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 53

W przypadku, gdy reprezentant danej instytucji nie był w stanie odpowiedzieć na nasze pytania (np. z powodu braku bezpośrednich doświadczeń w kon-

taktach z ZRZ/RDD) po konsultacjach z Zamawiającym dokonywano zmian

kierując się wiedzą merytoryczną rozmówców. Podobną procedurę stosowano

w przypadku odmów udziału w badaniu przez reprezentantów ZRZ i RDD.

2.4. SZCZEGÓŁOWY OPIS KONCEPCJI BADANIA

2.4.1. ZAKRES PROBLEMOWY

Problematyka podjętych badań koncentrowała się wokół tematu obszarów wspar-

cia zawodowych rodzin zastępczych oraz rodzinnych domów dziecka. W obsza-

rze zainteresowania znalazło się codzienne funkcjonowanie tych instytucji, bieżą-

ce problemy, niedostatki, sposoby radzenia sobie z nimi, a także ułatwienia, które mogłyby zwiększyć efektywność rodzinnych form pieczy zastępczej i komfort pracy osób podejmujących się zadań rodziców zastępczych lub prowadzenia rodzinnych domów dziecka. Zwrócono uwagę także na organizacyjne, formalnoprawne, ekonomiczne i kulturowe czynniki, które odgrywają istotną rolę w realizowaniu przez opiekunów zastępczych funkcji opiekuńczej, wychowawczej i reintegracyjnej.

2.4.2. CELE BADANIA

Za główny cel badania przyjęto dokonanie szeroko pojętej diagnozy obszarów

wsparcia odnoszących się do codziennego funkcjonowania zawodowych ro-

dzin zastę pczych (ZRZ) i rodzinnych domó w dziecka (RDD) w odniesieniu do

wypełniania przez nie zadań opiekuń czych, wychowawczych i reintegracyjnych.

Oprócz tego założono, że na bazie zdiagnozowanych problemów dokonana zo-

stanie identyfi kacja możliwego wsparcia dla ZRZ i RDD w zakresie dostępnych programó w, konkursó w i innych działań wspierają cych (w tym w szczegó lnoś ci moż liwych do realizacji w ramach RPO WŁ 2014-2020).

Na potrzeby realizacji celu głównego sformułowano cele szczegółowe:

1. Opis funkcjonowania zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów

dziecka w odniesieniu do powierzonych ustawowo zadań oraz funkcji opie-

kuńczej, wychowawczej i reintegracyjnej;

2. Zdiagnozowanie uwarunkowań wpływających na wypełnianie powierzo-

nych zadań ustawowych przez zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy

dziecka, z uwzględnieniem następujących obszarów uwarunkowań:

54

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• prawno-organizacyjnych,

• ekonomicznych i materialnych (wynagrodzenie i warunki pracy),

• kulturowych,

• związanych z cechami społeczno-demografi cznymi wychowanków,

• związanych z kwalifi kacjami i kompetencjami rodzica zastępczego,

• związanych ze współpracą z otoczeniem instytucjonalnym,

• innych;

3. Analizę czynników utrudniających i ułatwiających realizowanie zadań i funkcji rodzica zastępczego;

4. Poznanie oczekiwań opiekunów zastępczych dotyczących warunków realiza-

cji ich zadań i funkcji;

5. Opis konkretnych dobrych praktyk (w tym przykładów interwencji publicz-

nych) w zakresie wsparcia zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych do-

mów dziecka realizowanych przez instytucje sektora samorządowego, rzą-

dowe i organizacje pozarządowe w województwie, kraju i na świecie, które

mogą stanowić inspirację do projektowania usług publicznych w wojewódz-

twie łódzkim.

2.4.3. PYTANIA BADAWCZE

Na etapie konceptualizacji badania sformułowano następujące pytania główne: 1. W jakich obszarach związanych z wypełnianiem zadań opiekuńczych, wychowawczych i reintegracyjnych zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne

domy dziecka wymagają wsparcia?

2. Jak zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka realizują powierzone im na mocy Ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zadania?

3. Jakie czynniki (o charakterze prawno-organizacyjnym, ekonomicznym i ma-

terialnym, kulturowym, związane z cechami społeczno-demografi cznymi

wychowanków, związane z kwalifi kacjami i kompetencjami rodziców zastęp-

czych, związanych ze współpracą z otoczeniem instytucjonalnym oraz inne-

go rodzaju) ułatwiają zawodowym rodzinom zastępczym i rodzinnym domom

dziecka realizowanie ich zadań związanych z pełnieniem roli opiekuńczo-wy-

chowawczej i reintegracyjnej?

4. Jakie czynniki (o charakterze prawno-organizacyjnym, ekonomicznym i ma-

terialnym, kulturowym, związane z cechami społeczno-demografi cznymi

wychowanków, związane z kwalifi kacjami i kompetencjami rodziców za-

stępczych, związanych ze współpracą z otoczeniem instytucjonalnym, oraz

innego rodzaju) utrudniają zawodowym rodzinom zastępczym i rodzinnym

domom dziecka realizowanie ich zadań?

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 55

5. Jakie są oczekiwania zawodowych rodzin zastępczych i osób prowadzących rodzinne domy dziecka dotyczące wsparcia w zakresie wypełniania przez nie

powierzonych im na mocy ustawy zadań?

6. Jakie są rekomendowane działania w zakresie wsparcia zawodowych rodzin

zastępczych i rodzinnych domów dziecka w wypełnianiu przez nie powierzo-

nych im zadań w tym jakie są rekomendowane działania dla instytucji wdra-

żających RPO WŁ 2014-2020?

7. Jakie są dostępne programy, konkursy lub inne działania wspierające (w tym szczególności możliwe do realizacji w ramach RPO WŁ 2014-2020) odpowiadające na zdiagnozowane obszary wsparcia?

8. Jakie są dobre praktyki w zakresie wypełniania przez zawodowe rodziny za-

stępcze i rodzinne domy dziecka powierzonych im zadań?

Sformułowano również szereg pytań szczegółowych:

• Jaka motywacja towarzyszyła opiekunom zastępczym do podjęcia zadań

zawodowych rodzin zastępczych lub rodzinnych domów dziecka?

• Z jakimi problemami spotykają się ZRZ i RDD w odniesieniu do kontaktów

z podopiecznymi, rodzicami biologicznymi, otoczeniem instytucjonalnym

(szkoła, PCPR, sądy, kuratorzy)?

• Jakich problemów doświadczają ZRZ i RDD w odniesieniu do powierzo-

nych ustawowo zadań oraz funkcji opiekuń czej, wychowawczej i reinte-

gracyjnej?

• Jak opiekunowie zastępczy postrzegają uwarunkowania prawno-organiza-

cyjne związane ze świadczeniem rodzinnych form opieki w ramach systemu

pieczy zastępczej?

• Jak opiekunowie zastępczy postrzegają uwarunkowania ekonomiczne i ma-

terialne związane ze świadczeniem rodzinnych form opieki w ramach syste-

mu pieczy zastępczej?

• Jak opiekunowie zastępczy postrzegają uwarunkowania kulturowe mające

wpływ na świadczenie rodzinnych form opieki w ramach systemu pieczy

zastępczej?

• W jaki sposób zmienne społeczno-demografi czne wpływają na świadczenie

rodzinnych form opieki w ramach systemu pieczy zastępczej?

• Jakimi kwalifi kacjami/kompetencjami powinien się legitymować opiekun

zastępczy?

• Jakie doświadczenia mają opiekunowie zastępczy w związku z kontaktami

z otoczeniem instytucjonalnym?

• W jaki sposób te doświadczenia wpływają na jakość i zakres opieki świad-

czonej w ramach rodzinnych form pieczy zastępczej?

• Jakie są relacje pomiędzy opiekunami zastępczymi i wychowankami?

56

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• Jakie są wzajemne relacje pomiędzy wychowankami?

• Jakie są relacje pomiędzy wychowankami, a ich rodziną pierwotną?

• Jakie ułatwienia, rozwiązania instytucjonalne, udogodnienia, dodatkowe

prawa, możliwości mogą wspomóc opiekunów zastępczych w ich pracy?

2.5. OPIS ZASTOSOWANYCH METOD I TECHNIK

BADAWCZYCH

W badaniach dotyczących pieczy zastępczej wykorzystano technikę wywia-

du narracyjnego oraz pogłębionego.

Wywiad narracyjny

Technika wywiadu narracyjnego, ze względu na swój potencjał eksplora-

cyjny i koncentrację na subiektywnych doświadczeniach osób badanych została

wykorzystana do pozyskania danych od opiekunów zastępczych (narzędzie ba-

dawcze stanowi załącznik nr 1). Wywiad narracyjny należy do szerszego grona

metod biografi cznych (obok pamiętników, listów, autobiografi i itd.) odnoszących się do indywidualnego doświadczenia, które odsłaniają opowiedziane subiektyw-nym językiem przeżycia jednostki jako czynnego uczestnika życia społecznego

(Hałas 1990: 197, Rokuszewska-Pawełek 2002: 12). Celem zastosowania tego

typu wywiadu jest stymulacja opowieści o własnych przeżyciach u osoby badanej (Konecki, Chomczyński 2012: 329), przez stosowanie technik nie przerywają cych (Rosenthal 1990: 97). Najważ niejszą rolę podczas wywiadu narracyjnego pełni rozmówca, który spontanicznie układa swoją opowieś ć . Najczę ś ciej dotyczy ona kariery zawodowej oraz przeż yć (również tych traumatycznych), które miały istotny wpływ na ż yciorys rozmówcy (por. Konecki 2000: 180; por. takż e Rosenthal 2003). Wywiad daje sposobnoś ć poznania tych aspektów jego ż ycia, które są często ukryte i wymagają narracji w celu wydobycia ich na zewną trz. W literaturze przedmiotu podkreś la się doniosłą rolę techniki narracji w jakoś ciowych badaniach odnoszących się do trudnych problemów społecznych i relacji między-ludzkich (Åstedt-Kurki, Heikkinen 1994, McKevitt 2000).

Jean Mills (2001: 286) wymienia trzy podstawowe zalety narracji, któ re

decydują o adekwatnoś ci tej techniki badawczej do problemu realizowanego

w tym projekcie czyli osobistych, codziennych doświadczeń przedstawicieli zawodowych rodzin zastępczych (ZRZ) oraz rodzinnych domów dziecka (RDD)

w sprawowaniu opieki zastępczej:

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 57

• Elastycznoś ć ( fl exibility). Technika ta moż e być zaadaptowana do konkretnego czasu i miejsca. Struktura narracji umoż liwia badaczowi bą dź podą ż ać za kwesti ami, któ re wcześ niej uznał za waż ne i któ re chce wyjaś nić w trakcie badań , bą dź też poddać się wypowiedzi rozmó wcy;

• Wraż liwoś ć ( sensiti vity). Technika narracji pozwala uwzglę dnić uczucia ujawniane przez badanego i zaangaż ować je do interpretacji uzyskiwanych

podczas wywiadu danych;

• Delikatnoś ć ( delicacy). Wywiad narracyjny daje moż liwoś ć wejś cia badacza w ś wiat indywidualnych przeż yć rozmó wcy, któ ry nie jest zazwyczaj

dostę pny osobom trzecim.

Wywiad pogłębiony (IDI)

Wywiad pogłębiony cechuje się nieco większą strukturalizacją niż wywiad

narracyjny dlatego znalazł on zastosowanie do pozyskania danych od osób po-

siadających wiedzę specjalistyczną (Narzędzie badawcze stanowi załącznik nr

2). Wywiad swobodny (IDI – in depth interview) to jedna z jakościowych technik uzyskiwania danych. Wywiad opera się na komunikacji bezpośredniej, dzięki czemu badacz jest w stanie śledzić w czasie rzeczywistym zachowanie rozmówcy.

W określonych przypadkach może on również ingerować w tok wypowiedzi oso-

by badanej: objaśniać niezrozumiałe pytania lub podejmować próby ograniczenia narracji nie dotyczących badanych zagadnień itp. Wywiad swobodny jest przydatną techniką zwłaszcza wtedy, gdy zależy nam na wiedzy dotyczącej kontekstu wypowiedzi, zaś tematy przez nas poruszane można określić jako wrażliwe (Fielding 2005; Chomczyński 2018). Wywiady swobodne mogą mieć zróżnicowany

stopień standaryzacji, choć w niniejszym badaniu przyjęto dość otwartą strukturę pozostawiającą przestrzeń i swobodę dla badacza i badanego, którą David Silverman określa jako open-ended interview (Silverman 2011: 162, por. Babbie 2008; Mayntz, Holm, Huber 1985). W przypadku przedstawicieli otoczenia instytucjonalnego pieczy zastępczej, mających szerokie i różnorodne doświadczenia w zakresie kontaktów zawodowych z przedstawicielami ZRZ i RDD, narzędzie zyskało bardziej otwartą formę. Tym sposobem ograniczono zakres prekonceptualizacji

problemu, jednocześnie wykorzystując tzw. kontekst odkrycia ( serendipity). Mniej ustrukturalizowane narzędzie badawcze stwarza możliwość pojawienia się nowych wątków tematycznych, które wcześniej nie były przez badacza zakładane

(Glaser, Straus 1967). Ponadto bardziej otwarta struktura wywiadu pozwoliła zastosować to samo narzędzie wobec osób reprezentujących różne profesje i posiadających odmienne zakresy obowiązków oraz przygotowanie merytoryczne.

W każdej sytuacji badawczej, oprócz wywiadów swobodnych, w sposób

naturalny wykorzystywana była także obserwacja (Konecki, Chomczyński 2012:

58

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

195-197) składająca się na triangulację metodologiczną (por. Denzin 1978, Blaikie 2010: 207). Dzięki niej możliwe było poznanie specyfi ki terenu badawczego, a w konsekwencji ustalenie optymalnej kolejności wywiadów oraz tego,

w jakich miejscach należy je przeprowadzać z poszczególnymi typami rozmów-

ców. Technika obserwacji była szczególnie przydatna w przypadku konieczności wyboru rozmówcy spośród kilku dostępnych osób reprezentujących rodzinną

pieczę zastępczą.

2.6. SPOSÓB DOBORU, STRUKTURA, WIELKOŚĆ,

OPERAT PRÓBY BADAWCZEJ

T echnika wywiadów narracyjnych została zastosowana wobec przedsta-

wicieli zawodowych domów dziecka (ZDD) oraz zawodowych rodzin za-

stępczych (ZRZ), zaś indywidualne wywiady pogłębione realizowane były

z przedstawicielami wskazanych przez Zamawiającego jednostek otoczenia

instytucjonalnego ZRZ i RDD. Warunkiem włączenia do próby osoby stano-

wiącej daną jednostkę był jej bezpośredni kontakt w ciągu ostatnich 12 mie-

sięcy z ZRZ i/lub RDD. Wszystkie wywiady zostały zrealizowane w listopadzie

i grudniu 2018 roku.

Zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicznymi dobór próby został

wykonany w oparciu o dane przekazane przez Zamawiającego zawierające pod-

stawowe informacje na temat osób i instytucji. Do badania łącznie zrekruto-

wanych zostało 119 respondentów, z czego 3 osoby zrekrutowano do pilotażu

(jeden wywiad narracyjny, dwa indywidualne wywiady pogłębione), a pozostałe

116 osób do badań właściwych. W ramach 61 wywiadów narracyjnych zostało

przeprowadzonych:

• 25 wywiadów z udziałem osób prowadzących rodziny zastępcze zawodowe

niemające charakteru pogotowia rodzinnego bądź rodziny specjalistycznej,

nazwane w raporcie jako „zwykłe”,

• 9 wywiadów z udziałem osób prowadzących rodziny zastępcze specjali-

styczne,

• 12 wywiadów z udziałem osób prowadzących rodziny zastępcze pełniące

funkcję pogotowia rodzinnego,

• 15 wywiadów z udziałem osób prowadzących rodzinne domy dziecka.

Poniżej wskazano natomiast strukturę próby z uwzględnieniem lokalizacji

badanych form rodzinnej pieczy zastępczej w poszczególnych powiatach woje-

wództwa łódzkiego:

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 59

• bełchatowskim – 3 wywiady,

• brzezińskim – 1 wywiad

• kutnowskim – 3 wywiady

• łaskim – 1 wywiad

• łęczyckim – 1 wywiad

• łowickim – 1 wywiad

• łódzkim wschodnim – 5 wywiadów

• m. Łódź 12 – wywiadów

• opoczyńskim – 2 wywiadów

• pabianickim – 4 wywiady

• pajęczańskim – brak wywiadów

• piotrkowskim – 2 wywiady

• m. Piotrków Trybunalski – 4 wywiady

• poddębickim – 2 wywiady

• radomszczańskim – 4 wywiady

• sieradzkim – 3 wywiady

• m. Skierniewice – 1 wywiad

• skierniewickim – 2 wywiady

• tomaszowskim – 2 wywiady

• wieruszowskim – 1 wywiad

• zduńskowolskim – 2 wywiady

• zgierskim – 5 wywiadów

Tak zróżnicowana próba badawcza stworzyła możliwość pozyskania boga-

tych danych empirycznych.

W ramach badania łącznie przeprowadzonych zostało 55 indywidualnych

wywiadów pogłębionych z przedstawicielami otoczenia instytucjonalnego za-

wodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka (Tabela nr 2). Struk-

tura próby uwzględniała zróżnicowanie rozmówców ze względu na klasę miej-

scowości, w której znajdują się poszczególne instytucje.

60

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

ź

Łód

2

e

ono

w

żej

amiast

aniem

adz

e

ę/

ądo

wy

s.

w

. Z

orii

ow

y z

zarz

orm pieczy

on

ców

teg

epr

ownikiem

w

ka

ę wspier

ac

ości po

y wywiad

ch f

ńców

adz

wy

ej prz

ow

ow

s. do 100 ty

tk

ow

ące si

ędu na odmo

ozmó

epr

odo

ępcz

oda

ak r

ganizacje po

miejsc

50 ty

mieszka

2

D

prz

wzgl

br

wywiadu w

or

zajmuj

zaw

zast

wywiad z pr

PCPR

12

o ZRZ i RDD

ędu

ej

ńców

e

ono

w

żej 20

amiast

aniem

adz

ą

ępcz

e

ę/

ądo

e wzgl

wy

w

. Z

orii

ow

orii policja

y z

zast

teg

zarz

orm pieczy

y z

epr

ownikiem

amiast

teg

s. mieszka

on

ców

on

ono wywiad

em/-k

w

ka

ę wspier

ac

ka

tor

ości po

y wywiad

adz

ch f

y wywiad

ę. Z

ej prz

adz

w

w

adz

enia instytucjonalneg

wy

ow

ow

ow

tk

ow

ące si

ow

ow

dyna

ędu na odmo

ozmó

tk

odo

ępcz

tocz

s. do 50 ty

epr

epr

epr

oda

ak r

ganizacje po

oda

oor

miejsc

ty

2

D

prz

wzgl

br

wywiadu w

or

zajmuj

zaw

zast

wywiad z pr

PCPR

2

D

prz

na odmo

wywiadu

prz

z k

rodzinnej pieczy

ędu

ędu

ono

ędu

ej

s.

ądy

ono

łużba

adz

ą

ępcz

e wzgl

adz

orii s

e wzgl

orii s

ow

e wzgl

orii policja

edstawicielami o

y z

ow

y z

zast

epr

y z

on

amiast

teg

ownikiem

on

amiast

teg

ownikiem

on

amiast

teg

ono wywiad

em/-k

ka

epr

ac

ka

ac

ka

tor

ości do 20 ty

y wywiad

ę. Z

w

y wywiad

ę. Z

w

y wywiad

ę. Z

w

ńców

adz

w

adz

w

adz

w

adz

ow

ow

ow

y IDI z prz

ow

tk

ow

tk

ow

tk

ow

ow

dyna

ób

epr

epr

atorska prz

epr

epr

oda

oda

oda

oor

a pr

miejsc

mieszka

3

D

prz

na odmo

wywiadu

rodzinne prz

wywiad z pr

PCPR

D

prz

na odmo

wywiadu

kur

wywiad z pr

PCPR

2

D

prz

na odmo

wywiadu

prz

z k

rodzinnej pieczy

ga-

ej

truktur

e

o-

torzy

w

omocy

r

ej

ępcz

to

torzy

ępcz

dyna

zast

entra P

odzinie - or

oor

Tabela 2. S

Powia

C

R

niza

dzinnej pieczy

zast

K

rodzinnej pie-

czy

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 61

ędu

ej

e wzgl

orii policja

środka

miastach

ych

y z

ępcz

ś.

on

amiast

teg

ono wywiad

Łodzi

ych w

y wywiad

ka

zast

adz

ę. Z

y wywiad

y w

odzinn

an

w

w

adz

połecznej

ow

S

ow

an

t r

ow

ńców

tk

ow

ow

ownikiem O

tk

ow

ź

epr

epr

ac

oda

oda

Łód

D

prz

na odmo

wywiadu

prz

z pr

Pomocy

3

D

realiz

na tema

form pieczy

zlokaliz

od 50 do 100 ty

mieszka

ych an

żej

y

ow

wy

s.

an

t

ow

orm pieczy

ńców

ości po

ealiz

ńców

ej zlokaliz

ow

ych f

s. do 100 ty

ępcz

ywiad r

Łodzi na tema

miastach od 50 do 100

ś. mieszka

miejsc

50 ty

mieszka

3

2

0

W

w

rodzinn

zast

w

ty

ńców

żej 20

wy

s. mieszka

ości po

ow

s. do 50 ty

miejsc

ty

11

e

s.

ono

w

amiast

aniem

adz

e

ę/w

połecznej

. Z

orii

ądo

ow

S

y z

zarz

orm pieczy

on

ców

teg

epr

ownikiem

w

ka

ę wspier

ac

ości do 20 ty

y wywiad

ch f

omocy

ńców

adz

wy

ej prz

ow

owtk ow

ące si

ędu na odmo

ozmó

epr

odo

ępcz

oda

ak r

ganizacje po

środka P

miejsc

mieszka

2

D

prz

wzgl

br

wywiadu w

or

zajmuj

zaw

zast

wywiad z pr

O

111

1 1

omo-

in-

ęp-

ty

zast

połecznej

środki P

S

ej

O

cy

podmio

stytucjonalnej

pieczy

cz

ośrodki adop-

cyjne

62

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

orii

teg

ę

anych w

ącą si

tej ka

ępczymi

ono wywiad

ww adz

ędu na

, zamiast

wy

o z plano

ow

ownikiem MOPS

ą zajmuj

ź

epr

ac

Łód

1

Ze wzgl

odmo

jedneg

wywiadó

prz

z pr

- osob

rodzinami zast

,

ono

żej

wy

tej

adz

wy

s.

ow

ownikiem

epr

ac

ości po

ńców

ow

ędu na odmo

s. do 100 ty

orii prz

teg

miejsc

50 ty

mieszka

Ze wzgl

zamiast wywiadu w

ka

wywiad z pr

PCPR

ńców

żej 20

wy

s. mieszka

ości po

ow

s. do 50 ty

miejsc

ty

10

s.

,

ono

em/-

wy

tej

adz

tor

ow

dyna

epr

oor

ości do 20 ty

ńców

ej

ow

ędu na odmo

orii prz

ępcz

teg

miejsc

mieszka

1 112

1 112

0

Ze wzgl

zamiast wywiadu w

ka

wywiad z k

ką rodzinnej pieczy

zast

y,

eń

e

cz-

ola

odzinni

ż le-

ści

fi zy

ży.

e r

odzinn

esie le-

edszk

oły

az lekarz

ych, ni

zakr

enia zaburz

ycho-

łodzie

prz

i szk

lekarz

or

inn

karz r

specjalizacji

i specjali

w

cz

ps

nych u dzieci/

m

policja

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 63

ź

Łód

2

z

/

żej

wy

orii

wy

s.

teg

, zamiast

ono wywiad

tej ka

ości po

w

ńców

ępu do

adz

ców

ow

ędu na odmo

s. do 100 ty

w

ow

ownikiem PCPR

ak dost

epr

ac

miejsc

50 ty

mieszka

0

Ze wzgl

br

rozmó

wywiadu

prz

pr

z

ńców

/

żej 20

wy

orii

wy

teg

s. mieszka

, zamiast

ono wywiad

tej ka

ości po

ępu do

w

adz

ców

ow

ędu na odmo

w

ow

ownikiem PCPR

s. do 50 ty

ak dost

epr

ac

miejsc

ty

112

112

0

Ze wzgl

br

rozmó

wywiadu

prz

pr

s.

,

ych

/

ono

,

wy

an

ono

tej

żej 20

wy

orii

adz

wy

ę

ow

tej

adz

teg

ow

ownikiem

ow

ącą si

ępczymi

epr

ący

ac

ownikiem PCPR

ono wywiad

cz

orm pieczy

ości poni

ńców

epr

ac

, zamiast

tej ka

ości do 20 ty

w

ńców

ty

ej zlokaliz

ow

ępu do

adz

ców

ow

ędu na odmo

ych f

ędu na odmo

ędu na odmo

orii prz

w

ow

ownikiem MOPS

ą zajmuj

ępcz

orii prz

ac

teg

epr

miejsc

s. mieszka

teg

ak dost

łasne.

miejsc

mieszka

0

Ze wzgl

zamiast wywiadu w

ka

wywiad z pr

PCPR, do

rodzinn

zast

w

ty

0

Ze wzgl

zamiast wywiadu w

ka

wywiad zpr

0

Ze wzgl

br

rozmó

wywiadu

prz

z pr

- osob

rodzinami zast

w

anie

ę

ator-

ch

ow

wy

ej

ac

odzinne

ądowe

ące si

aniem

r

odo

ępcz

ganizacje

zarz

spier

dło: opr

sądy

służba kur

ska

or

po

zajmuj

w

zaw

form pieczy

zast

Źró

64

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

3. OPIS PRZEBIEGU REALIZACJI BADAŃ

Po przekazaniu przez Zamawiającego narzędzi badawczych na potrzeby prze-

prowadzenia wywiadów narracyjnych oraz indywidualnych wywiadów po-

głębionych, Wykonawca projektu zorganizował szkolenie dla moderatorów wy-

znaczonych do realizacji badania w terenie. Uczestnicy szkolenia zapoznali się z pytaniami zawartymi w scenariuszach oraz wymogami określonymi przez Zlece-niodawcę. Szczególną uwagę przywiązywano do następujących kwesti i: tworze-

nia atmosfery zaufania, która sprzyja otwartości badanych, zapewnienia poufności badań, konieczności pogłębiania wątków kluczowych dla celów badawczych.

Wywiady pilotażowe zostały przeprowadzone w drugiej połowie listopada

2018 roku na terenie powiatu łódzkiego wschodniego. Zrealizowano następu-

jące 3 wywiady:

• jeden wywiad narracyjny z rodziną zastępczą,

• dwa indywidualne wywiady pogłębione z udziałem przedstawicieli dwóch

różnych podmiotów z otoczenia instytucjonalnego, tj. pracownikiem socjal-

nym i koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej.

Badania terenowe zostały zrealizowane w końcu listopada oraz na począt-

ku grudnia 2018 roku przez 11 moderatorów.

Podczas realizacji wywiadów, każdy z moderatorów posiadał pismo prze-

wodnie oraz identyfi kator uwierzytelniający. Realizacja terenowa badania po-przedzona została przesłaniem przez Regionalne Centrum Polityki Społecznej

w Łodzi pism zapowiednich skierowanych do dyrektorów i kierowników Powia-

towych Centrów Pomocy Rodzinie, Ośrodków Pomocy Społecznej oraz Ośrod-

ków Pomocy Rodzinie.

Podczas realizacji terenowej badania napotkano na następujące trudności:

• Zdarzały się odmowy udziału w badaniach – zarówno uzasadnione, jak i bez

podania przyczyny.

• Niektórzy spośród rekrutowanych przedstawicieli otoczenia instytucjonal-

nego ZRZ oraz RDD nie dysponowali doświadczeniem zawodowym umoż-

liwiającym udział w badaniu. W takich sytuacjach konieczna była rekrutacja

rozmówców z innych kategorii.

• Niektóre spośród instytucji znajdujących się w założonej próbie przedstawicieli otoczenia instytucjonalnego ZRZ i RDD nie działały w danym powiecie

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 65

(ośrodki adopcyjne, organizacje pozarządowe zajmujące się wspieraniem zawodowych form pieczy zastępczej). Niezbędne było zatem przeprowa-dzenie wywiadów dotyczących rodzinnych form pieczy zastępczej funkcjo-

nujących na wyznaczonym obszarze jednak z udziałem ekspertów reprezen-

tujących inną kategorię miejscowości (o ile dysponowali oni odpowiednią

wiedzą).

• Ze względu na specyfi kę problematyki badanej, niektóre spośród wywiadów

realizowane były w warunkach, które można określić jako trudne (koniecz-

ność dzielenia przez rozmówcę czasu pomiędzy obowiązkami wynikający-

mi z realizacji zadań opiekuna zastępczego, niemożliwa do wyeliminowania

obecność osób postronnych itd.).

Ostatecznie wszelkie trudności napotkane podczas fazy terenowej badania

nie wpłynęły na ogólną liczbę przeprowadzonych wywiadów.

Działania na rzecz zapewnienia jakości i rzetelności pozyskiwanych da-

nych w ramach poszczególnych metod badawczych

W celu zapewnienia jakości i rzetelności pozyskiwanych danych empi-

rycznych zdecydowano się na poprzedzenie realizacji badania w terenie analizą materiału zastanego, czyli dostępnych źródeł literaturowych ( desk research). Po analizie literatury, opracowań naukowych i prawnych, zestawień statystycznych oraz raportów przystąpiono do prac nad narzędziami badawczymi. Na każdym

etapie ich tworzenia kolejne wersje narzędzia były konsultowane zarówno

w zespole badawczym, jak i z Zamawiającym oraz Ekspertem merytorycznym

w zakresie funkcjonowania rodzinnych form pieczy zastępczej. Działanie to

przyczyniło się do zwiększenia jakości i rzetelności pozyskiwanych później danych empirycznych.

Ze względu na specyfi kę wybranych technik gromadzenia materiału ba-

dawczego (wywiady narracyjne i indywidualne wywiady pogłębione), duży na-

cisk położono na odpowiednie przygotowanie moderatorów. Kwesti e porusza-

ne w odniesieniu do poszczególnych technik opisano poniżej.

• Wywiady narracyjne – zwrócono uwagę na kontekst badawczy: ograniczo-ną dyspozycyjność rozmówców wynikającą z szerokiego zakresu ich obo-

wiązków, przewidywaną obecność osób postronnych podczas wywiadów,

możliwe trudności w zaaranżowaniu wywiadów w miejscach gwarantują-

cych komfort badanego i moderatora: cichych, spokojnych, zapewniających

intymność. Moderatorzy zostali poproszeni o szczególną uważność pod-

czas realizacji wywiadów oraz przestrzeganie zasad właściwych omawianej

technice. Zdecydowano się także na doprecyzowanie słowniczka terminów

zawartych w narzędziu wywiadu narracyjnego.

66

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

• Wywiady pogłębione – Rozmówcy dobierani byli z uwzględnieniem ich do-

świadczeń zawodowych i kompetencji, umożliwiających udzielenie wyczer-

pujących informacji odnoszących się do pytań badawczych. Moderatorzy

zostali poproszeni o szczegółowe zapoznanie się z dostępnymi materiałami

poszerzającymi zakres ich wiedzy na temat rodzinnych form pieczy zastęp-

czej. Zdecydowano się także na doprecyzowanie instrukcji dla moderato-

rów zawartych w narzędziu wywiadu pogłębionego.

Działania na rzecz zapewnienia anonimowości rozmówców

Prezentowane w raporcie zagadnienia należą do grupy tematów wrażliwych

( sensiti ve topics). Podczas realizacji badań odnoszących się do tego typu obszarów zachodzi zintensyfi kowana potrzeba ochrony źródeł informacji (Chomczyń-

ski 2018, Gobo, Molle 2017; Fielding 2005). W przypadku niniejszego projektu zdecydowano się poszerzyć procedurę standardowej anonimizacji, czyli pomija-nia imion i nazwisk rozmówców treści raportu. Dodatkowo ograniczono długość

cytowanych fragmentów wypowiedzi do niezbędnego minimum. Zastosowano

również podpisy umożliwiające identyfi kację wyłącznie typu wywiadu (stoso-

wanej techniki badawczej) oraz formy pieczy zastępczej reprezentowanej przez rozmówcę, np. NI RDD (wywiad narracyjny, rodzinny dom dziecka). W związku

z tym przyjęto następujące oznaczenia stałe:

• NI – ( narrati ve interview) wywiad narracyjny

• IDI – ( in-depth interview) wywiad pogłębiony

• RDD – rodzinny dom dziecka

• ZRZ-Z – zawodowa rodzina zastępcza zwykła

• ZRZ-S – zawodowa rodzina zastępcza specjalistyczna

• ZRZ-PR – zawodowa rodzina zastępcza pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego

• M – moderator

• R – rozmówca

• R2 – drugi rozmówca (w sytuacji wywiadu z udziałem więcej niż jedną osobą) Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 67

4. OPIS WYNIKÓW BADAŃ EMPIRYCZNYCH

4.1. POCZĄTKI PODEJMOWANIA PIECZY ZASTĘPCZEJ

PRZEZ

OPIEKUNÓW

Próbując kształtować politykę pieczy zastępczej opierającej się na założeniu wzrostu zawodowych rodzin zastępczych warto poznać odpowiedź na pytania: „dlaczego ludzie decydują się na tę formę opieki?” oraz „jakie czynniki sprawiają, że pomysł na sprawowanie opieki w formie pieczy zastępczej zamienia się w konkretne decyzje?”.

Przeprowadzone badania pozwalają wyodrębnić wśród respondentów

cztery kategorie osób, które w momencie włączenia się w system pieczy za-

stępczej charakteryzowały się różnym stopniem wiedzy o funkcjonowaniu ZRZ

i RDD. Poczynając od „nowicjuszy”, podejmujących decyzję spontanicznie, po-

przez „obserwatorów” i „pośrednio zaangażowanych”, posiadających informację

o pieczy zastępczej od innych osób zaangażowanych w nią bezpośrednio lub

pośrednio, na „doświadczonych” kończąc, zaznajomionych z pieczą zastępczą.

Grupa „nowicjuszy”

„Nowicjusze” to ta część respondentów, która decydując się na zostanie

opiekunami zastępczymi, nigdy wcześniej nie miała ani bezpośrednich doświad-

czeń związanych z pieczą zastępczą ani też nie znała tej formy opieki z tak zwanej „drugiej ręki”. Niektórzy rozmówcy dopytywani o decyzję twierdzili, że od jakiegoś czasu mieli takie postanowienie, marzenie, potrzebę serca i nie do końca byli w stanie wskazać jego proweniencję.

To znaczy na sprawowanie opieki zastępczej to był w sumie spontaniczny pomysł i bo nie mamy swoich biologicznych dzieci i chcieliśmy adoptować dziecko., a no ponieważ, po po-znaniu dziewczynki w Domu Dziecka, okazało się, że dziecko ma nieuregulowaną sytuację prawną, postanowiliśmy, że nie zostawimy jej i tak i w sumie to nie mamy dzieci ale mamy warunki, no więc możemy pomóc innym dzieciom i zostaniemy rodziną zastępczą. I tak zostaliśmy Rodziną Zastępczą. (NI, ZRZ-Z).

Temat pieczy zastępczej pojawiał się w rozmowach ze znajomymi lub ktoś

zasugerował organizację takiej formy pomocy dzieciom.

68

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

R1: Skąd pomysł? To było 14 lat temu… Jakaś tam informacja - taka nawet od księdza…

R2: Poszukiwanie rodzin zastępczych.

R1: Poszukiwanie rodzin zastępczych…No i taka myśl żony była, bo to ona tak sobie tam kiedyś może myślała o tym, czy wymarzyła, czy tak chciała... no, a mnie tam nie trzeba było przekonywać długo. Pojechaliśmy na spotkanie takie właśnie konkursowe…

(NI, ZRZ-S).

W grupie „nowicjuszy” są tacy, którzy wskazują środki masowego przekazu

jako źródło informacji, a zarazem bodziec do podjęcia działania. Bardzo często była to spontaniczna decyzja, która następowała po obejrzeniu reportażu tele-wizyjnego, najczęściej ukazującego tragedię dzieci związaną z poszukiwaniem

dla nich rodziny zastępczej. Z drugiej strony, te same osoby często podkreślały, że media ukazują pieczę zastępczą w sposób pejoratywny, wskazując na negatywne zjawiska, takie jak zaniedbania i głównie fi nansowe pobudki, jakimi kierują się opiekunowie. W przypadku tej grupy osób, które nie miały wcześniejszych doświadczeń z systemem pieczy zastępczej, ich brak nadrabiany był znaczną

motywacją. Jednocześnie nieświadomość odnosząca się do realiów pracy często

sprawiała, że rozmówcy z tej grupy twierdzili, że gdyby posiadali wiedzę, to nie byli pewni, czy ponownie podjęliby się roli rodzica zastępczego. Prawdopodobnie (tego typu respondenci nie byli badani) udział osób rezygnujących z pieczy zastępczej w tej grupie może być najwyższy.

Na początku, no to wiadomo telewizja. Nasze dzieci jeszcze były wtedy małe, stwierdzili-

śmy, że z telewizji, że my będziemy rodziną zastępczą. Może weźmiemy jakieś dziecko i...

po prostu i mamy gotowe gospodarstwo rolne. (NI, RDD).

Znaczy się tak, my jesteśmy już rodziną zastępczą 14 lat będzie w lutym, i to się zaczęło od tego że oglądaliśmy zawsze taki program „Kochaj mnie” i no i zawsze płakaliśmy na tym programie bo no szkoda nam było tych dzieciaków, że zawsze tak właśnie cierpią, że nie mają tego takiego domu, tych uczuć i jak się tam jakieś znajdywały te rodziny adopcyjne, no to się zawsze cieszyliśmy, że te dzieci właśnie tam trafi ają. (NI, ZRZ-PR).

Więc zaczęło się od tego, że zawsze marzyłam o domku na wsi i o gromadce dzieci. I ja-koś później wiadomo założyłam rodzinę, urodziłam troje swoich dzieci i… czułam się jakby zrea… dopełniona tym, tym marzeniem, natomiast cały czas wpadało mi w ręce, może dlatego, że mnie to interesowało, artykuły na temat domów dziecka, na temat dzieci i jakoś tam opuszczonych, programy w telewizji i zawsze głęboko mnie to poruszało. (NI, RDD).

W niektórych przypadkach pomysł na pieczę zastępczą pojawiał się zu-

pełnie spontanicznie, bez wcześniejszych refl eksji na temat podjęcia roli rodzica zastępczego ani bez związku z dotychczas prowadzoną działalnością prywatną

czy zawodową.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 69

Wie pani co, kiedyś prowadziłam sklep, duży sklep. Byłam właścicielką i przyszły panie z ośrodka adopcyjnego, rozwieszały plakaty. No bardzo mnie ten plakat ujął za serce: Nie chcę... Nie chcę zabawek, chcę domu. Była taka dziewczynka, blondyneczka., a ja byłam w tym czasie matką już trzech dziewczynek, tylko no moje córki były dorosłe. Bo w tej chwili jedna ma 48, druga ma 30.... 38, trzecia ma 30. Więc w tej chwili... (NI, RDD).

Grupa „obserwatorów”

„Obserwatorzy” to ta część respondentów, która choć nie miała bezpo-

średnich doświadczeń z systemem pieczy zastępczej, to jednak miała możliwość obserwowania, a niekiedy świadczenia drobnej, okazjonalnej pomocy na rzecz

znajomych lub/i członków rodziny, którzy w różnej formie podejmowali się opie-ki zastępczej. Oprócz odniesienia do przykładu innych, „obserwatorzy” po pod-jęciu decyzji o opiece zastępczej mogli też liczyć na wsparcie i porady przyjaciół

czy rodziny.

My z mężem z tą myślą, bo już skończyliśmy kurs żyliśmy rok tak. Przy każdych tam rodzinnych spotkaniach, z siostrą z ojcem zawsze była rozmowa na temat tego rodzicielstwa zastępczego, bo oni już mieli tak, bo oni już mieli my żeśmy mieli kontakt właśnie z Ange-liką mamy. Do tej pory mieliśmy kontakt z dziećmi siostry, czyli z tymi dziećmi przysposo-bionymi. (NI, ZRZ-PR).

Członkowie grup „nowicjuszy” i „obserwatorów” są jednocześnie osoba-

mi, których początkowa motywacja nie miała oparcia w jakimkolwiek, nawet

pośrednim doświadczeniu. W przypadku tych respondentów bardzo wiele

zależy od pracowników instytucji pomocowych, z którymi zetkną się po raz

pierwszy. W przypadku braku bezpośrednich doświadczeń bardzo ważne są

pierwsze kontakty z PCPR, MOPS czy MOPR, które mogą zwiększyć bądź

zmniejszyć motywację do podjęcia opieki. Niekiedy w badaniu osoby negatyw-

nie oceniały swoje pierwsze rozmowy z przedstawicielami PCPR, którzy byli

w ich regionie organizatorami pieczy. W przekonaniu niektórych rozmówców

pracownicy PCPR jawnie odradzają lub straszą odpowiedzialnością wynikającą

z przyjęcia na siebie roli opiekuna zastępczego. Niekiedy jest to podyktowane troską o podopiecznych, lecz w części przypadków raczej przybierała formę

zniechęcania.

No i opatrzyliśmy się, chociaż na początku byliśmy tak bardzo przestraszeni, ponieważ nasza rozmowa na temat rodzicielstwa zastępczego z naszą panią dyrektor [PCPR] i obecną do tej pory, była taka że my wyszliśmy na nie, my byliśmy tak bardzo wystraszeni po tej rozmowie, że ja do męża powiedziałam w żadnym wypadku, w żadnym wypadku nie bie-rzemy tych. (NI, ZRZ-PR).

70

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Grupa „pośrednio zaangażowanych”

Osoby należące do grupy „pośrednio zaangażowanych” to ci respondenci,

którzy posiadają doświadczenia profesjonalne wynikające z pełnienia ról formalnych, ale nie bezpośrednio związanych z pieczą zastępczą. Rozmówcy ci dysponowali doświadczeniem pośrednim, wynikającym np. z pracy w instytucjach świad-

czących pieczę zastępczą (dom dziecka) lub też z racji swojego miejsca pracy (PCPR) kontaktowali się z opiekunami zastępczymi. Osoby takie, w przeciwieństwie do pierwszej grupy, czyli opiekunów bez wcześniejszych doświadczeń („nowicjuszy”), miały z reguły większą świadomość na temat zakresu przyszłych obowiązków,

były bardziej świadome potencjalnych trudności związanych z pieczą zastępczą i w większym stopniu orientowały się w sieci powiązań decydującej o skutecznym radzeniu sobie z problemami charakterystycznymi dla pieczy zastępczej.

Ja w ogóle żeby pracować w domu dziecka poszłam do liceum do studium opiekunek dziecięcych i miałam praktykę w domu małego dziecka po prostu tyle mnie to kosztowało, że stwierdziłam, że chyba nie dam rady, bo to było trudne to było bardzo. Mam dwóch dorosłych synów 23-letniego i 22-letniego, biologicznych i gdzieś tam cały czas, gdzieś mi to chodziło po głowie. Tak tylko, no to jest bardzo trudna decyzja. To się, właściwie świat tak przewrócą trochę, przewraca trochę do góry nogami, a też, też muszą dzieci to zaakceptować Yyy... I mąż też musiał do tego dojrzeć. No i w końcu się zdecydowaliśmy, tak. (NI, ZRZ-Z).

Skąd pomysł? Wcześniej pracowałem w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w pieczy zastępczej, więc miałem styczność z dziećmi. Moja funkcja polegała na tym, że z postano-wieniem sądu jeździłem do domów i zabierałem dzieci czy do placówek, czy właśnie takich rodzinnych domów lub pogotowia na przykład. No i tak sobie pomyślałem, że no może w życiu warto by było coś zmienić. I jestem też młody, więc uznałem, że czasem warto coś zaryzykować względem czegoś. Na ten czas nie żałuję swojej decyzji, wiadomo są wzloty i upadki jak to w życiu, no ale no trzeba przemyśleć, podnieść się i działać dalej. (NI, RDD).

Grupa „doświadczonych”

Ostatnia grupa osób to „doświadczeni”, posiadający wcześniejszą bezpośred-

nią praktykę w sprawowaniu opieki nad dziećmi w systemie pieczy zastępczej, natomiast zmieniający jej formę pod wpływem pojawienia się nowych okoliczności (np. rekrutacji podopiecznych wymagających specjalistycznej opieki medycznej).

Jest to najbardziej świadoma grupa opiekunów, zarówno w zakresie organizacji pieczy, radzenia sobie z codziennymi problemami, jak i przepisów prawnych.

Był jeszcze taki epizod tam, jak żeśmy zrezygnowali z tego pogotowania rodzinnego, no to automatycznie rodzina zastępcza zwykła. Potem na podstawie tych ich wyników leczenia i tych dokumentacji staraliśmy się przez parę lat o rodzinę specjalistyczną. (NI, ZRZ-S).

M: a od razu Pani założyła rodzinny dom dziecka?

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 71

R: Nie, na początku to było pogotowie, wzięliśmy dwójkę dzieci i… z tak zwanej interwencji czyli dzieci przywieziono bezpośrednio z domu gdzie się tam źle działo. To był chłopiec i dziewczynka. Chłopiec miał 11 lat, dziewczynka 6. Później za jakieś tam 3 miesiące pojawiła się następna dziewczynka w wieku 5 lat. Później ta dziewczynka po kilku miesiącach wróciła jakby do rodziny, nie do tego domu, z którego wyszła, ale wróciła do rodziny za-stępczej spokrewnionej, ciocia ją przygarnęła jej, a ta dwójka została i była u nas ponad rok i w tym momencie powiedziano mi, że dzieci zostaną zabrane do domu dziecka ode mnie. Chodziłam do różnych instytucji i pytałam dlaczego tak, że przecież to jest bez-celowe takie działanie, i żeby pomogli mi poszukać no przynajmniej rodziny adopcyjnej, powiedziano mi wtedy, że jeżeli chcę mogę szukać, że ja mam się tym zająć. No jakby nie nie nie umiałam tego zrobić i też no nie czułam, jakby to powiedzieć no… nie umiem, to mnie po prostu poraziło, nie spodziewałam się takiej sytuacji, nie spodziewałam się takiej sytuacji, że to tak będzie. I wtedy właśnie podjęliśmy z mężem decyzję, że przekwalifi kujemy się na rodzinę zastępczą, żeby dzieci mogły u nas zostać dalej. (NI, RDD).

W przypadku każdej z wyróżnionych grup bardzo ważne jest wsparcie in-

stytucjonalne, które stanowi odrębne zagadnienie w niniejszej publikacji. Dla osób bez doświadczenia uzyskiwana pomoc jest szczególnie istotna, ponieważ

pozwala na utrzymanie motywacji do pozostania w systemie.

4.2. MOTYWACJE OPIEKUNÓW DO PODJĘCIA OPIEKI

ZASTĘPCZEJ

Opiekunowie funkcjonujący w ramach pieczy zastępczej prezentują dość zróż-

nicowaną motywację do podejmowania opieki zastępczej. W dużej mierze jest

ona pochodną wcześniejszych doświadczeń, głównie związanych z bezpośrednimi

relacjami z dziećmi pozbawionymi należytej opieki ze strony rodziny biologicznej.

Motywacja oparta na poczuciu misji

Niektórzy respondenci wprost odnoszą się do poczucia misji jako tej „wła-

ściwej” motywacji, która powinna przyświecać osobom podejmującym się roli

opiekuna zastępczego. W ich przekonaniu najważniejszym czynnikiem powinna

być nieodparta chęć niesienia pomocy dzieciom w potrzebie. W trudnych chwi-

lach to ona ma największy wpływ na trwanie w podjętej decyzji. Z drugiej jednak strony aspekt fi nansowy także ma bardzo duże znaczenie i nie należy marginali-zować jego roli (o tym w dalszej części raportu), lecz w przekonaniu badanych nie może on stanowić czynnika decydującego o organizacji ZRZ bądź RDD.

72

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Radzę każdemu, radzę każdemu tylko radzę każdemu żeby się nie kierował absolutnie fi -

nansami, radzę tylko od razu mówię, że to to tu... jeżeli ktoś będzie to robił dla pieniędzy, to nie będzie to jego żadną pasją i nie będzie żadną miłością jakąś tam do dziecka, przywiązaniem, tylko będzie miał oczy skierowane w kierunku tego... nie da się, ja tak sobie zawsze, tak sobie nieraz to staram przekładać i nie wyobrażam sobie, żeby robić coś dla pieniędzy, bo dzieci wychowywać się nie da dla pieniędzy, nie da absolutnie, absolutnie, to jest takie i może mi... nieraz tam się zadzieją jakieś tam te sytuacje że ten rodzic zastępczy tak się zachowa czy tak podle wobec tego dziecka i wtedy sobie właśnie myślę, gdyby się kierował jakąś tam logiką, jakąś tam miłością, nie trzeba ich aż tak bardzo kochać, tylko trzeba po prostu troszczyć się o nie, żeby się jakąś troską o to dziecko kierował to nigdy w życiu by tego nie zrobił, nigdy w życiu by nie zrobił. (NI, ZRZ-Z).

Bliskie relacje z podopiecznymi

Największy wpływ na stałą, wysoką motywację do podejmowania i konty-

nuowania opieki zastępczej mają bliskie, nacechowane ciepłem i serdecznością relacje z wychowankami, zwłaszcza będącymi w bardzo młodym wieku. W przypadku grupy „nowicjuszy” motywacja do podjęcia opieki zastępczej opiera się na wyobrażeniu związanym z przyszłą rodziną i dziećmi, zaś w gronie „obserwatorów” przeważają osoby, które miały okazję obserwować nawiązanie bliskich relacji u swoich znajomych lub członków rodziny angażujących się w pieczę zastępczą.

Jak takiego małego nie kochać? (NI, ZRZ-Z).

W przypadku bardziej doświadczonych opiekunów, więź stanowiąca pod-

stawę motywacji jest bardziej dojrzała, ponieważ wynika ze wspólnego przeży-

wania trudnych momentów. Źródeł motywacji w takich długotrwałych relacjach

należy upatrywać we wspólnym doświadczaniu nieporozumień i konfl iktów, ale

przede wszystkim w osiąganiu wzajemnego kompromisu.

Ja mówię przecież mówię kochasz mamę, chodzisz z nią na spotkania mówię, rzucasz się w ramiona mówię to jest twoja mama, ona mówi ja wiem że to jest moja mama, ale już nigdy nie będę miała tak dobrze jak u ciebie. Przyszła do tego obiadu, łyżkę zjadła i mówi

„nie, to nie może być prawda”. Ona taka taka była, taka taka mowna, swojska dziewucha, z nią to się tak nagadałam normalnie więcej jak jeszcze z dorosłym, czy jakim. I tak siedzi przy tym talerzu i tak „o mój boże o mój boże gdzie ja taką drugą ciocię znajdę, co by mi wszystko kupowała, co by mi jeść dawała, o mój boże, o mój boże”. I tak normalnie że ja już tak się odwracałam, mi się płakać chciało, a ona tak walczyła. (NI, ZRZ-Z).

Bardzo często motywacja przeplata się z frustracją wynikającą z długo-

trwałego konfl iktu z podopiecznym, zwłaszcza gdy jest on w wieku nastoletnim.

Niejednokrotnie badani wskazują, że nastolatkowie dążą do autonomii, co prze-kłada się na częste pogorszenie relacji z opiekunem.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 73

Ona już mnie zaczęła ranić, tak. Tymi różnymi i to tak, gdyby to było małe dziecko to ja bym może była bardziej wyrozumiała, ponieważ ona miała 17, 18 lat, tak. To ja już po prostu też jakby taka samoobrona, tak. Bo on już swoimi zachowaniami, swoimi, tym, co mówiła i zaczęła mnie ranić i tak. No, bo ja odd... Tak oddaje wszystko, tak., a Ty w ten sposób, więc koniec. I gdybym ja tak szybko gdzieś się tam nie zamknęła to pewnie bym jej dała czas. (NI, ZRZ-Z).

Wiek podopiecznych

Tym, co w największym stopniu motywuje nie tylko do podjęcia, ale przede

wszystkim kontynuacji pieczy zastępczej, jest uczestnictwo opiekuna w rozwoju podopiecznego, który pozwala na wytworzenie bardzo silnej więzi. Z tego tak-

że względu opiekunowie pragną często opieki nad małym dzieckiem, oczekując

wytworzenia obopólnej więzi emocjonalnej. Można zatem powiedzieć, że w mo-

tywacji do podjęcia opieki zastępczej, zwłaszcza wśród początkujących opieku-nów, dość dużą rolę odgrywa wiek dzieci. Im dzieci są młodsze, tym ich szanse na trafi enie do rodziny zastępczej są większe.

No, a tak poza tym no to no nie mówię, no daje ta praca z tymi dziećmi kupę satysfakcji, to jest nie mówię takie zawsze nowe dziecko, nowe wyzwanie i taki taki bodziec impuls. Przychodzi np. w wieku 3 lat, nie mówi, no to już jest taki bodziec, ono musi zacząć mówić, jakieś tam się z nim ćwiczenia, zabawy robi i jest radość, bo powie pierwsze słowo. (IDI, ZRZ-Z).

Brak motywacji odczuwają opiekunowie, do których już na początku ich

drogi zawodowej trafi ł nastolatek z bagażem negatywnych doświadczeń zwią-

zanych z rodziną biologiczną należącą do grupy ryzyka. Tacy rodzice zastępczy nie mają jeszcze wykształconych mechanizmów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, w związku z czym decyzja o rezygnacji z pieczy zastępczej jest w ich przypadku bardziej prawdopodobna.

Ta druga to miałam w ogóle takie przejście że już wtedy miałam zrezygnować z tej rodziny zastępczej bo właśnie tyle co jej czasu poświęciłam, co jej tak poukładałam wszystkich wobec niej bo ona była taka nadzwyczaj sympatyczna i nadzwyczaj wybuchowa, taka taka nic jej nie pasowało, nawet ktoś się spojrzał na nią nie tak, to już jej nie pasowało, więc ja już tak wszystkich uczulałam, mówię machnijcie ręką, taka była wulgarna, przyszli to z takimi tymi przezwiska: ty szmato, ty śmieciu, ty taki, tyki cwelu, ty geju jeny te przezwiska i ona też od razu jak tam jej coś nie pasowało to cały stek tych wyzwisk. (NI, ZRZ-Z) Sytuacja wychowanków

Bardzo istotnym czynnikiem mającym wpływ na motywację responden-

tów, jest także brak pierwszych, negatywnych doświadczeń w kontaktach z pod-

opiecznymi, które rzutowałyby na postrzeganie tej formy opieki. W przypadku

74

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

osób, które rozpoczęły swoją pracę opiekunów zastępczych od dzieci wymagających bardzo intensywnych działań wychowawczych lub silnie zdemoralizowa-

nych, nierzadko następowało stopniowe wytracenie motywacji do kontynuacji

opieki zastępczej. Z kolei opiekunowie bardziej doświadczeni, którzy w ramach swojego stażu relacji z różnymi podopiecznymi mogli mentalnie umiejscowić

trudnego wychowanka w spektrum możliwych zachowań, zazwyczaj nie tracili

na trwałe motywacji.

Jedyna szansa na powrót dzieci do domu. Dzieci to plucie, kopalnie. Trzeba byłoby być u nas w domu żeby to wiedzieć namalowane cały dom, listy poodrywane, gdzieś szyba pęknięta. One krzyczały najstarsze do takich wulgaryzmów używał, że to się w głowie nie mieści. Próbują się. Ja już miałam doświadczenie z różnymi dziećmi, ale tak niegrzecznych to jeszcze nie spotkałam. Niczym się nie bawiły tylko były i krzyki, walki, kopanie, ,prze-wracanie. Coś strasznego. (IDI, ZRZ-Z)

[…] raz była [wychowanka] niedobra, tak samo i ja, raz byłam dobra, raz byłam niedobra, tak u niej to taka taka huśtawka była. Ale co najgorsze bo musiało to, co ona chciała to musiało być tak z przytupem, teraz już i koniec. Także nie mówię, na zdrowiu to straciliśmy i psychicznie i to było takie moje pierwsze wtedy załamanie bo i do tej pory już nawet nie będę tak mówić, tak uważałam że dałam jej wszystko co mogłam, a ona mi się tak po prostu odpłaciła. No i tak już na tym skończyłam, bo jednak to już chyba zostanie na długie, długie lata. Także to jest takie, ciężkie, ciężkie nieraz. Do pogodzenia się. (IDI, ZRZ-Z) Problemy psychiczne wychowanków

Podobnie respondenci, którzy na samym początku lub też na późniejszym

etapie, lecz z dużą częstotliwością, musieli podejmować się opieki nad wychowankami, u których diagnozowano silne problemy psychiczne, nie zachowywali

na dłużej silnej motywacji do kontynuowania opieki zastępczej.

Pojechałam niby po leki, powiedziałam, że tego dziecka nie wezmę i byłam wezwana do PCPR-u. No i z domu dziecka: dlaczego pani tych dzieci nie weźmie? Ja mówię, ja się dopiero dowiedziałam, że te dzieci są na lekach. To pani nie wiedziała, że one są chore? Ja mówię, nie. To pan… Ja mówię tą starszą chciałam wziąć. To pani żadnego tego dziecka nie weźmie, żadnego tego rodzeństwa. Nie weźmie, bo pani… Te dzieci są chore, jak oni nie powiedzieli to nie. No i nie dostałam tych dzieci. (IDI, RDD)

Kalkulacja a motywacja

Zdarza się także, że wybór dziecka jest podejmowany na zasadzie kalkula-

cji. Najbardziej pożądane dzieci to te, co do których opiekun zastępczy wyraża pogląd, że nie będą sprawiały problemów, a piecza zastępcza będzie przebiegać Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 75

bezproblemowo. Część badanych z RDD i ZRZ prowadzi taką swoistą „selekcję”

dzieci, oceniając ryzyko wystąpienia sytuacji trudnych na podstawie wieku i stanu zdrowotnego dziecka. W tym ujęciu najmniej pożądane dzieci to te starsze

i doświadczające chorób wymagających znacznego zaangażowania i opieki.

Zorientowałam się, że adopcja polega na tym, też tam jest duży błąd w tej adopcji, ponieważ jeżeli są kandydaci do adopcji idą i mówią, że chcą adoptować dziecko. To oni powinni powiedzieć no chcą w takim i takim wieku, ale ośrodek adopcyjny im powinien powiedzieć słuchajcie państwo mamy takie dzieci, takie dzieci, takie dzieci. Mamy takie chore, to są zdrowe, to mają takie, to takie. Chcecie z tych, to sobie wybierzcie, a jak nie, to czekajcie na takie jak chcecie. Deklaracje napisać i czekać. (NI, RDD).

Zdecydowanie większą tolerancją charakteryzowali się przedstawiciele

specjalistycznych zawodowych rodzin zastępczych oraz pełniący funkcję po-

gotowia rodzinnego. Takie osoby zazwyczaj były mentalnie przygotowane na

podejmowanie opieki nad osobami, które wymagają intensywnych oddziaływań

opiekuńczo-wychowawczych. W tym przypadku o motywacji do podjęcia opieki

decydowała w głównej mierze chęć pomocy czy ulżenia w cierpieniu i odnoto-

wywanie niewielkiego nawet progresu w zakresie dobrego samopoczucia wy-

chowanka.

R2: I tak jakoś mówię: ”Poradzimy sobie!” Na tej zasadzie. Nasze życie nigdy nie było usła-ne różami, a zawsze człowiek wychodził tam jakoś z tego cało, więc… poradzimy sobie. No i tak to było.

R1: Trudności zawsze jakieś są, ale są też radości, sukcesy. Także tam widać efekty pracy i ich przywiązanie też do nas, przytulanie.

R2: Dopiero to tak, jak Krzysiu po 12 latach, ten z zespołem, nie z zespołem, tylko z au-tyzmem i on dopiero – widzę – po 12 latach dopiero od kilku lat empati a zaczyna., a tak to no w ogóle kontaktu nie było. Pierwsze na przykład 4 lata, jak mi ktoś powiedział, że dziecko może 4, czy 5 lat płakać noc w noc kilkanaście razy, to bym nigdy bym nie uwierzyła. Płakać? Co to? Delikatnie powiedziane. On po prostu wrzeszczał, nie dał się dotknąć. Dlatego, żeśmy szukali wszędzie pomocy, wszędzie, gdzieśmy nie byli. (NI, ZRZ-S).

Motywacja i pierwsze emocje towarzyszące spotkaniu

Mówiąc o przesłankach motywacyjnych opiekunów należy nadmienić, że

bardzo często wiążą się one z ekscytacją emocjonalną. Uczucia swoistej nie-

pewności towarzyszą zazwyczaj pierwszym spotkaniom z dziećmi, które trafi ają do rodzin zastępczych. Opiekunowie nie wiedzą jakie będzie wrażenie i dalszy kontakt z podopiecznymi. Przebieg takiego spotkania i emocje jemu towarzyszą-

ce wyznaczają kształt początkowych relacji i oczekiwań wobec podopiecznych.

76

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Z drugiej strony to jest taki lęk w oczekiwaniu, bo jakie to dziecko będzie, i tak już najgorszy to jest taki moment kulminacyjny jak już dzwonią i mówią tam że za 15 czy 20 minut będą. To już wtedy tak najbardziej przeżywam. Jak już tak wejdą, te emocje opadają i nie mówię wtedy trzeba brać się do roboty bo wiadomo te dzieciaki jakie są. No ale nie mówię, no jest taka ta motywacja, że zawsze coś tym tamtym dzieciom brakuje, że trzeba coś tu nadrobić i tak jeszcze się spieszyć że niedługo. (NI, ZRZ-PR)

Motywacja a fi nanse

Respondenci w swoich wypowiedziach poruszają kwesti ę motywacji fi nan-

sowej. W żadnym ze stwierdzeń nie pada argument kierowania się w głównej mierze fi nansami w podejmowaniu decyzji o zostaniu opiekunem zastępczym, jednak badani przestrzegają przed kierowaniem się jedynie motywacją fi nansową.

[…] nie ma żadnych pieniędzy. Jest praca, praca, praca i praca i jeszcze raz praca. (niezrozumiałe słowa) niech sobie zrobią rodzinę zastępczą, niech sobie zobaczę jakie to są pieniądze. Niektórzy to myślą, że to naprawdę są duże pieniądze. (NI, ZRZ-PR).

4.3. CHARAKTERYSTYKA DZIECI TRAFIAJĄCYCH DO

OPIEKI

ZASTĘPCZEJ (RODZINY POCHODZENIA,

STAN ZDROWOTNY, STAN EMOCJONALNY)

Rodziny pochodzenia dzieci

Na podstawie wypowiedzi opiekunów, jak również osób reprezentujących

otoczenie instytucjonalne, można stwierdzić, że w znaczącej większości dzieci trafi ające do pieczy zastępczej pochodzą z rodzin zagrożonych wykluczeniem

społecznym, czyli doświadczających bezradności w sprawach opiekuńczo-wy-

chowawczych, obarczonych problemami alkoholowymi, o niskim statusie spo-

łeczno-ekonomicznym, często także wchodzących w konfl ikt z prawem. Niektó-

re rodziny skupiają w sobie wszystkie te problemy, w konsekwencji czego dzieci tracą możliwość wychowywania się w rodzinie biologicznej.

No, dziecko, które jest, które się urodziło pijane, no bo Michał miał chyba 2,5 promila także, wie pani. No i to jest FAS, to jest przede wszystkim głowa, która jest niestety uszko-dzona, są uszkodzone płaty mózgowe, czyli najbardziej pracuje rdzeń mózgu. Także, że są to dzieci problemowe i powiem pani, że nie wiem z czego to wynika. (NI, ZRZ-S) Pić, bić ojciec zaczął. Ojciec z powrotem do więzienia poszedł. I dzieci wróciły do rodziny jakoś tam spokrewnionej najpierw. (NI, ZRZ-PR)

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 77

Informacje na temat rodziny pochodzenia są niekiedy ujawniane przez pracowników pomocy społecznej, zaś w przypadku demoralizacji rodziców i lub/

dziecka – także kuratorów sądowych. Zdarza się jednak, że dzieci, które nawiążą więź emocjonalną z opiekunami i pokładają w nich zaufanie, same ujawniają,

jak wyglądało ich życie w rodzinie biologicznej, wskazując na dalekie, niekiedy zagrażające zdrowiu lub życiu zaniedbania, dysfunkcyjność rodziny, bezradność czy wręcz niewydolność wychowawczą jej członków.

Na przykład jak ja się położyłam na kanapie, a one się bawiły, to one odtwarzały sytuacje w domu, z domu, że gdzieś tam mama śpi pijana. Pali się dom, nie mogą jej dobudzić i tak dalej. To, co one potem po prostu w zabawach odtworzyły mi wszystko, co się działo w ich domu, no może tak nie w 100% wszystko, tak?, ale później, ja nie… ja po prostu… to był

obraz tego, co tam się działo. (NI, ZRZ-Z).

Ukrywanie informacji o stanie zdrowia

W wielu przypadkach badani opiekunowie mówili o braku wiedzy na te-

mat stanu zdrowotnego dziecka. Niektórzy respondenci sugerowali, że zostali

zmanipulowani i wprowadzeni w błąd przez służby odpowiedzialne za udzielenie informacji o dziecku, ponieważ celowo ukrywano przed nimi sytuację zdrowotną dziecka, licząc na to, że w ten sposób łatwiej przyjdzie im podjąć się opieki. Na-leży jednak podkreślić, że same instytucje nie zawsze dysponują rzetelną informacją na temat stanu zdrowia dziecka. W przypadku dzieci zaniedbanych (po-

chodzących z rodzin niewydolnych wychowawczo) często brakuje odpowiedniej

opieki, a zatem także zainteresowania zdrowiem dziecka. W konsekwencji do-

piero rodzina zastępcza dokonuje adekwatnej diagnozy zdrowotnej.

Respondenci pod pojęciem stanu zdrowotnego podopiecznych rozumieli

przede wszystkim dwa aspekty, to znaczy: choroby, włączając w to nowotwory,

schorzenia genetyczne, choroby skóry i inne jednostki chorobowe wymagające

intensywnych zabiegów opiekuńczo-wychowawczych oraz wszelkiego rodzaju

poważne choroby psychiczne, np. schizofrenia, czy zaburzenia osobowości - np.

zdiagnozowana osobowość dyssocjalna, objawiająca się niepohamowaną agre-

sją, apati ą, demolowaniem otoczenia, itd.

Opiekunowie, którzy z czasem nabywają informację na temat rzeczywistego

stanu zdrowotnego dziecka obwiniają instytucję, lecz odczuwają także frustrację na innej płaszczyźnie, gdyż zawierając „kontrakt psychologiczny” z dzieckiem, inwe-stują w tę relację emocje i uczucia, jednak nie mają możliwości jej pogłębienia i zbu-dowania wzajemnego porozumienia opartego na empati i w przypadku dzieci silnie zaburzonych psychicznie. Niekiedy takie rozczarowanie staje się podstawą obwi-niania się za „porażkę” wychowawczą i niesprostanie roli opiekuna zastępczego.

78

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

W tej chwili z K [pada imię wychowanka] , najnowszym nabytkiem czworo, z tym, że dwoje dzieci niestety musiało od nas odejść. Dlatego, że chłopiec w piątej klasie, znaczy od początku były, przyszły w strasznym stanie praktycznie. Udało nam się je jako tako, bo to były dzieci wzięte, chłopiec miał 4 lata, natomiast jego siostra, to było rodzeństwo miała 3 latka. No i te dzieci to były po strasznych…, to dzieci, które doznały i głodu i bicia i molestowania. No i też nie mieliśmy pojęcia, że w rodzinie w wywiadzie jest choroba psychiczna, nikt nam nie powiedział. No i to takie jeżdżenie po psychologach, no udało nam się doprowadzić tego, że chłopiec w ogóle był uzdolniony bardzo jak by to nazwać, miał

talent aktorski. Wygrywał nam wszystkie konkursy praktycznie recytatorskie w okolicy.

Naprawdę, dzieciaki bardzo zdolne ale np. kłopoty z chłopcem, miał padaczkę. Kłopoty z zachowaniem, były praktycznie od początku tego rodzeństwa. Nic nie działało. Praktycznie dom miałam kilka razy zdemolowany całkowicie. No ale ponieważ nie wiedzieli-

śmy, że w wywiadzie jest choroba psychiczna no wiec to było takie szukanie po omacku.

Psycholodzy próbowali pomóc, psychiatrzy no i u chłopca w piątej klasie podstawowej, okazało się, że to jest młodociany psychopata, chciał nas i podpalić tu i był agresywny i w stosunku do nauczycieli i do pozostałych dzieciaków. (NI, ZRZ-Z) Brak rzetelnej informacji na temat stanu zdrowotnego dziecka skutkuje

obniżonym zaufaniem lub jego utratą zwłaszcza wobec organizatora pieczy za-

stępczej (PCPR, OPS, GOPS w województwie łódzkim). Brak zaufania pomię-

dzy instytucją a rodziną zastępczą pociąga za sobą dalsze konsekwencje, mające wpływ na jakość współpracy, np. brak wiary w prawdziwość przekazywanych

informacji na temat kolejnych dzieci trafi ających do pieczy zastępczej, itd.

Ale ja jeszcze opowiem, w tamtym roku, mamy rodzinę zastępczą zawodową, też ma dziewczynkę u siebie w wieku nie wiem 16, 17 lat. Dziewczynka zachorowała na raka.

Oczywiście ta rodzina jest oddalona, bo ona jest aż zza S [pada nazwa miejscowości]

i tak nie ma jej na spotkaniach. Nikt nam nic nie mówi, w końcu dowiaduję się że dziewczynka zachorowała na raka, a nam nikt nic nie powiedział, czy jakieś wsparcie dla tej matki zastępczej, cokolwiek i na grupie wsparcia poruszyliśmy ten temat, że dlaczego nikt nas nie poinformował o tym. Na co, na co nam pani dyrektor powiedziała że obowiązuje ją tajemnica, że dane osobowe coś tam, że to jest... ale jakie dane mówimy, jakieś dane osobowe. Przecież wystarczyło powiedzieć: “słuchajcie, coś jest, nie wiem M. [pada nazwa miejscowości] jest w trudnej sytuacji. Gdybyście mogli do niej zadzwonić to bardzo bym prosiła żebyście się z nią, żeby nie ujawniać jakiś danych osobowych”. Ale jakie dane osobowe, jeżeli powiedziała że wasza koleżanka jest w potrzebie, zadzwońcie trochę ją wesprzyjcie, to są jakieś dane osobowe? Właśnie o to chodzi. Na przykład odchodzi w tym roku, odeszła też nasza koleżanka, była dyrektorem domu dziecka. Nikt nam nie powiedział, że odeszła ta dziewczyna nie widzieliśmy i też mam, no to żal o takie proste, normalne, zwykłe rzeczy. (NI, ZRZ-PR).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 79

Stan emocjonalny dzieci trafi ających do opieki zastępczej W odniesieniu do stanu emocjonalnego dzieci trafi ających do opieki za-stępczej można dostrzec pewną prawidłowość: o ile charakterystyka rodziny

pochodzenia czy stanu zdrowotnego podopiecznego pozostają w zasadzie nie-

zmienne, to w zależności od tego czy dzieci pojawiają się w zawodowych ro-

dzinach zastępczych w wyniku interwencji lub planowanego i zorganizowanego

działania, ich stan emocjonalny zdecydowanie się różni. W wyniku interwencji dzieci trafi ają najczęściej do zawodowych rodzin zastępczych pełniących funkcję pogotowia rodzinnego.

[…] do pogotowia trafi ają dzieciaki z interwencji no najczęściej, czyli przewożone są przez policję i tam mogą przebywać no taki określony czas, tak?, bo to jest takie zabezpieczenie tymczasowe, czyli rodzice mogą właśnie z powrotem otrzymać te dzieciaki, sprawować nad nimi opiekę albo sąd może zdecydować docelowe jakieś umieszczenie w rodzinie za-stępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. (NI, koordynator rodzinnej pieczy zastępczej)

Przejmowaniu pieczy nad dzieckiem zazwyczaj towarzyszą duże emocje,

które wynikają z interwencyjnego, a zatem nagłego charakteru obejmowania

opieki zastępczej. Zdarza się, że dziecko, które trafi a do pogotowia rodzinnego było świadkiem sytuacji konfl iktowej w rodzinie, pobicia, a nawet zabójstwa.

Bardzo często dzieci umieszczane w opiece zastępczej są nadal pod wpływem

traumy i wymagają wsparcie psychologa. Z wypowiedzi rozmówców wynika, że

nie zawsze dzieci mogą liczyć na pomoc psychologiczną.

I na przykład, jak miałam dziecko, któremu umiera matka, bo się zapija i to dziecko było u mnie, nie wiem, kilka dni, nawet tygodnia nie był. Wtedy K. [pada nazwa wychowanka] , dzwoni do mnie babcia i mówi, że ona, by chciała, żeby ten K. [pada nazwa wychowanka] na tym pogrzebie był. Boże, mówię, nie wiem co mam zrobić. Czy lepiej, żeby to dziecko pamiętało tą matkę dobrze, no bo tak mu podobno, wyglądała bardzo źle, jeszcze była uduszona nawet. Wiem, że to jakoś tragicznie się skończyło, więc dzwonię do PCPR-

-u i proszę o jakieś wsparcie, o podpowiedź, jak ja mam temu dziecku wytłumaczyć, co ja mam mu powiedzieć. To dostaję informację w słuchawce: „Niech mu pani jakoś tam po swojemu wytłumaczy” . (NI, ZRZ-PR).

Stan emocjonalny opiekunów w trakcie przyjmowana dziecka pod opiekę

zastępczą

Bardzo często obie strony zarówno dzieci, jak i opiekunowie pogotowia

rodzinnego, są w stanie silnego napięcia emocjonalnego, wynikającego z sytu-

acji, w ramach której podopieczny jest przejmowany z rodziny biologicznej do 80

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

zastępczej. Także opiekunowie pogotowia utrzymywani są w stanie ciągłej gotowości.

To jest duży problem, bo oni [zawodowe rodziny zastępcze pełniące funkcję pogotowia rodzinnego] 24h są dyspozycyjni. Mało tego moje pogotowie ma też swoje małe, własne dzieciaki. Bo są takie... gdzie... że dzieci własne, biologiczne opuściły dom, a w tym pogotowiu akurat są te jeszcze ich dzieciaczki. (IDI, koordynator PCPR)

Sytuacja materialna dzieci przejmowanych do opieki zastępczej w wyniku

interwencji

W przypadku przejmowania dzieci w wyniku interwencji, oprócz widocz-

nego u nich silnego wzburzenia emocjonalnego, często są one pozbawione za-

bezpieczenia w postaci na przykład własnego ubrania. Zdarza się, że dzieci są przejmowane w wyniku tragicznych zdarzeń w porze nocnej. W związku z tym

konieczne jest zapewnienie im podczas interwencji lub zaraz po niej artykułów pierwszej potrzeby (bielizna, ubranie, buty).

W. i S. [pada nazwa wychowanka] trafi li 20 sierpnia do mnie, tak jak stały, praktycznie bez butów, bez… no bo były przywiezione też interwencyjnie tak jak on z domu od mamy.

(NI, ZRZ-Z)

Współdziałanie służb w procesie umieszczania dzieci w rodzinie zastęp-

czej w trybie interwencyjnym

W sytuacji przyjmowania dzieci do pogotowia rodzinnego w trybie inter-

wencyjnym, z racji jego dynamicznego i nierzadko dramatycznego przebiegu,

bardzo często wymagana jest szczególna współpraca wszystkich członków ro-

dziny zastępczej zaangażowanych w sprawowanie pieczy zastępczej. Natomiast

często dochodzi do braku należytego współdziałania służb zaangażowanych

w organizowanie opieki zastępczej. Niekiedy jest to konsekwencja formalnych

ram określających współpracę, nadmiaru obowiązków (np. w przypadku asy-

stentów rodziny, koordynatorów PCPR), inercji urzędniczej, a czasami braku dobrej woli i zaufania.

Ja jak dostałam w wyniku interwencji 6 dzieci, wtedy była szóstka dzieci. Dostałam pierwszy telefon z policji, że wiozą do mnie dwójkę, za pół godziny znowu dzwoni policja. Myślę, chyba odwołany jest alarm, na co panowie mówią, pani Małgosi policjant mówi w wię-

zieniu, dwójkę, a szóstkę ja mówię: O matko kochana i to było od dwóch do siedmiu lat, więc dzwonię na drugi, bo bo u mnie jak są dzieciaki to co ja za kupię ja daje dzieciom. Ja sobie nie zostawiam tych rzeczy, bo po cóż mi tak, i tą pierwszą noc Sandra, która miała 2 latka spała w spodenkach mojej, moich dziewczyn, gdzie spodenki były do kostek tak.

My dostajemy jednak te pieniążki na te dzieciaki dopiero za pełny miesiąc, więc dzwonię Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 81

i mówię: pani dyrektor, bo potrzebne jest mi tutaj jakieś wsparcie fi nansowe na już, żeby chociaż zakupić najpotrzebniejsze rzeczy typu nie wiem piżamy, bo nie ma w co tych dzieci ubrać, bo są kurtki poprzypalane papierosami, albo po jakichś tam grzejnikach. „To niech se pani pożyczy”. Właśnie o to chodzi, i że to ja do pani mówię pani dyrektor, niech mi pani pożyczy. (NI, ZRZ-PR).

Dzieci przejmowane do opieki zastępczej w trybie planowanym

W przypadku innych niż pogotowie rodzinne form pieczy zastępczej

rzadziej dochodzi do przejmowania dzieci na skutek nagłej interwencji,

a zatem doświadczanie przez nich traumy jest nieco mniejsze. Przy czym,

sytuacja dzieci jest nadal problemowa, ponieważ pochodzą najczęściej z ro-

dzin zagrożonych, często w trudnej sytuacji życiowej. Natomiast cały proces

przychodzenia dziecka do ZRZ lub RDD jest bardziej planowany, a w związku

z tym pozbawiony tak znaczącego elementu emocjonalnego, jak ma to miej-

sce np. w pogotowiu rodzinnym. Opisywana poniżej sytuacja dotyczy dziecka

przejmowanego przez rodzinę adopcyjną zatem opuszczającego system pie-

czy zastępczej.

R1: Mieliśmy chłopca, który był w trzeciej klasie. Poszedł do adopcji. Przyjechali z ośrodka adopcyjnego, mówimy że jest wspaniałe dziecko i w ogóle. No i jedna rodzina zdecydowała się, bo ona była wychowywana w rodzinie zastępczej adopcyjnej. Ona sama była wychowywana. Nie mieli dzieci, ona mówi: wiem co to jest, spróbuję wziąć starszego chłopca. No i przyjechali. Ośrodek adopcyjny przyjeżdża z tymi kandydatami. Przyjeżdża, jak przyjechali, jak ten chłopiec pokazał co on potrafi , był taki fajny. Tamci się...

R2: Jest do tej pory.

R1: No jest. Tamci się zdecydowali, a z ośrodka adopcyjnego powiedzieli tak: jeżeli ci zrezygnują to my mamy następnych kandydatów. Ale wcześniej nie było. Nie było wcze-

śniej. Tylko dopiero jak zobaczyli jaki ten chłopiec jest. Tak że tamci adoptowali od nas tego chłopca. Później tak się zauroczyli, że to dziecko trzeba przygotować, że adoptowali dziewczynkę, ale powiedzieli że nie jest tak.. była przygotowana tak, jak przez nas tutaj.

No i akurat w starszym wieku trafi ło im się swoje dziecko, dziewczynka. Tak że z tego chłopca są bardzo zadowoleni. (NI, RDD).

82

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

4.4. REALIZACJA FUNKCJI WYCHOWAWCZEJ,

OPIEKUŃCZEJ I REINTEGRACYJNEJ

PRZEZ OPIEKUNÓW ZASTĘPCZYCH

Jak już wspomniano w części teoretycznej raportu, rodzina realizuje nastę-

pujące funkcje: opiekuńczą, wychowawczą i reintegracyjną. Ich wypełnienie

jest kluczowe dla prawidłowego rozwoju dziecka. W badaniach odniesiono się

do nich i sprawdzono, w jaki sposób są realizowane przez rodziców zastępczych.

Funkcja opiekuńcza4

Realizacja funkcji opiekuńczej zakłada czynności podejmowane przez

opiekunów zastępczych celem zaspokojenia potrzeb wychowanków, działania

lecznicze oraz związane z ochroną wychowanka przed arbitralną lub bezprawną ingerencją w jego życie prywatne. Wyniki badań przekonują, że funkcja opiekuń-

cza stanowi bardzo ważny element obok dwóch pozostałych funkcji, mianowicie

wychowawczej i reintegracyjnej. To od stanu zdrowotnego wychowanka i jego

ogólnej kondycji psychofi zycznej zależą dalsze działania skupione na progresie edukacyjnym, podejmowaniu ról społecznych czy internalizacji społecznie wartościowych norm i wartości.

Realizacja funkcji opiekuńczej przez rodziny zastępcze przejawia się w per-

manentnym monitoringu ich kondycji psychofi zycznej, podejmowaniu działań

mających na celu ochronę, a także reagowanie w przypadku zagrożenia. Opieka

obejmuje także działania zapobiegawcze związane z ograniczaniem ekspozycji

podopiecznych na czynniki stresujące, do których zaliczyć można choćby limitowanie lub też moderację kontaktów z rodzicami biologicznymi, gdy są one źró-

dłem emocji negatywnych.

Kondycja psychiczna wychowanków

W realizacji funkcji opiekuńczej niezwykle istotne jest zaspokajanie po-

trzeb psychospołecznych wychowanka, kompensowaniu niedostatków opieki

z domu biologicznego. Podopieczni bardzo często są obarczeni skutkami zabu-

rzeń psychicznych i doświadczeń zdobytych w rodzinie biologicznej. Rozmówcy

4 W wypowiedziach opiekunów nie wszystkie wątki, o które pytano bazując na zapisach koncepcji badawczej, się pojawiły. Opis poszczególnych elementów funkcji wychowawczej, opiekuńczej i reintegracyjnej stanowi odzwierciedlenie ich wagi nadawanej przez rozmówców. Do takich wątków należą np. potrzeby religijne wychowanków, które nie pojawiły się w wypowiedziach badanych. W przypadku potrzeb bytowych także zabrakło klarownych wypowiedzi opiekunów pomimo faktu, że byli o to wyraźnie pytani. Odpowiedzi były bardzo różne i wskazywały zarówno na bardzo dobre, jak i nieodpowiedni warunki bytowe. Propozycje zmian w tej kwesti i wskazywane przez opiekunów zostały zamieszczone w części rekomendacyjnej.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 83

wskazywali, że są to dzieci obarczone FAS, depresją, nerwicami, osobowością dyssocjalną i innymi zaburzeniami, które stanowią duże obciążenie dla ich nor-malnego funkcjonowania. W radzeniu sobie z wypełnianiem funkcji opiekuń-

czej duże znaczenie mają kompetencje opiekunów nabyte podczas szkoleń oraz

możliwość bieżącej konsultacji w przypadku napotkania problemów dużej wagi.

Bardzo dużą role w wypełnianiu funkcji opiekuńczej posiada także doświadcze-

nie w roli rodzica zastępczego.

To znaczy, przechodziliśmy szkolenie, nie powiem, że nie bo na szkoleniu też dużo tam pani mówiła. O różnych sytuacjach było umówione. Było też o dzieciach z FAS. No przy-puszczam, że Bartek mój właśnie też jest o takim schorzeniu więc no dużo rzeczy się po prostu zgadzało. Więc mówię no, ale tu większość rzeczy, samemu niestety, trzeba było jakoś wypracować. Jakoś wszyscy się musieliśmy dotrzeć do siebie bo na początku było ciężko. (NI, ZRZ-S)

W gimnazjum już zupełnie inaczej podeszli nauczyciele, już tak było więcej takiej współpracy między, z pedagogiem, tylko że to też tak… mam dziewczynę, która ma depresję i też tak ta ta pani pedagog za bardzo uruchomiła, ona zaczęła mi się ciąć, ona zaczęła jakieś tam próby samobójcze i ta pani pedagog za bardzo uruchomiła wszystkie koleżanki i one tak, za nią szły do ubikacji, za nią szły tam, a ona po prostu to w niej narastało. (NI, ZRZ-Z) Stan zdrowotny wychowanków

Wypowiedzi opiekunów jasno wskazują, że dbałość o stan zdrowotny wy-

chowanków wymaga od nich znacznej wiedzy medycznej, zwłaszcza w zakresie

rozpoznawania potencjalnych niebezpieczeństw. Wiedza medyczna opiekunów

jest przez nich nabywana głównie poprzez praktykę i raczej nie jest efektem

szkoleń, lecz co najwyżej wzajemnych nieformalnych konsultacji. Oprócz wiedzy medycznej znaczenie ma także znajomość realiów publicznej i prywatnej opieki zdrowotnej, która jest o tyle istotna, że pozwala szybko i skutecznie reagować na pogorszenie zdrowia podopiecznego.

To był taki chłopczyk mały, on dość często mi lądował w szpitalu, przywoziłam do domu z powrotem, widzę że i on tak cierpliwy, to było dziecko dwuletnie, a on był tak cierpliwy.

On nie płakał, nie miauczał. Jedynie co to, to to był inny zapach z ust i nosa. Ja mówię to, że Miłoszek znowu jest chory. No i temperatura zaraz zaczęła wzrastać, więc jedziemy z mężem do szpitala. Bo leżał tydzień czasu wtedy, właśnie jak, jak był pierwszym razem w tym szpitalu to on był, w małym pomieszczeniu siedział, więc ja mogłam go zostawić.

(NI, ZRZ-PR).

Ale ta facetka już miała lata. I ona cały czas przy tych dzieciach. To jak ja teraz już obcuje tyle lat, to ja widzę, kiedy dziecko chore na co chore. Jak pojechałam nieraz do pediatry to 84

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

on mówi, przecież pani powinna zostać pediatrą, pani więcej wie prawie jak ja. Bo już po obserwacji ja to przechodziłam. Ja nie wiedziałam co to znaczy trzydniówka. Jak pierwsze dziecko przechodziło trzydniówkę to już wiedziałam co to znaczy trzydniówka i w ogóle.

Tak samo i ten i zachowanie dzieci. Do każdego dziecka trzeba inaczej podejść. (NI, RDD).

Organizacja czasu wolnego

Funkcja opiekuńcza obejmuje także organizowanie czasu wolnego przez

opiekunów pieczy zastępczej. Jest to ważny element funkcjonowania wycho-

wanka w rodzinie, gdyż z jednej strony służy relaksacji, higienie psychicznej i integracji z rodzicami zastępczymi i innymi podopiecznymi, zaś z drugiej utrwala pozytywne wzorce związane z wypoczynkiem, utrzymywaniem relacji i więzi to-warzyskich z innymi osobami, rozwijaniem hobby, pasji itd.

Tak, mamy też tak że właśnie co weekend staram się, w niedzielę to jest , niedziela można powiedzieć nagród, że zasłużyli i jedziemy na przykład czy to do kina czy to do fi gloraju jakiegoś, w takim mini zoo byliśmy i na gokartach byliśmy. […] Znaczy jak dziecko ma urodziny, to wszyscy wiedzą że następnego dnia dane dziecko będzie miało urodziny i jest wyprawiana impreza urodzinowa. Akurat tutaj mamy, były 2 lata akurat mojego syna nie-dawno, więc no jeszcze wystrój akurat został, ale każde dziecko staramy się żeby miało ten swój dzień urodzinowy. Więc siedzimy przy stole jemy, wtedy jest na pewno bardzo dużo słodyczy. (NI, RDD).

Organizacja wolnego czasu wychowanka czasami musi być dostosowana

do jego szczególnych predyspozycji zdrowotnych. Jest tak w przypadku gdy wy-

chowankowie chcą aktywnie spędzać czas wolny, lecz posiadają ograniczenia

dotyczące np. uprawiania sportu. W przypadku niżej opisanym wychowanka za-

częła od uprawiania sportu na poziomie amatorskim w ramach spędzania czasu

wolnego, zaś po jakimś czasie przeszła na sport wyczynowy, który wymagał od

jej opiekunów zadbania także o specjalistyczną opiekę lekarską.

Więc nie miałam może za dużych oczekiwań bo po prostu wiedziałam, że jak u lekarza było zapisane wszystko. […] Badminton jest to w kategorii niskiego wzrostu bo wiadomo

- czyli SS6. I to tak wygląda i tak to się mówi parabadminton uprawiają. Tych kategorii tam jest, ze względu na schorzenia, 6 kategorii, o i dziewczyny grają na całym boisku nie mają jakichś ulg. Siatka jest tak, jak przy normalnym, nic się nie zmienia. […] Co prawda pierwsze wyjazd Darii to był do Hiszpanii czyli na Majorkę, w Alcudii. Czyli to był turniej bo tam sobie bo trenerka mówi, a pojedziemy. Bo to jeszcze nie była w kadrze i dzięki temu, że pojechaliśmy to zdobyła medal i do kadry się dostała. Ale tam, to nie pojechaliśmy, jak gdyby tak, jak trochę na innej zasadzie pół prywatnie. (ZRZ-S).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 85

Funkcja wychowawcza

Podstawowe zadania opiekunów zastępczych wynikające z racji pełnienia

funkcji wychowawczej obejmują przede wszystkim: kształtowanie wzorów za-

chowań i systemów wartości lub przekształcanie utrwalonych wzorów zachowań

i systemu wartości, wspieranie edukacji lub wyrównywanie zaniedbań edukacyj-

nych, wdrażanie do obowiązków, naukę pożytecznego (zgodnego z normami spo-

łecznymi) spędzania czasu wolnego oraz wzmacniania zachowań pożądanych.

Edukacja podopiecznych

Edukacja dzieci w zawodowych rodzinach zastępczych jest ważnym, oraz

przysparzającym opiekunom zastępczym licznych wyzwań elementem funkcji

wychowawczej. Na podstawie analizy wypowiedzi rodziców zastępczych sfor-

mułować można wniosek, że w zdecydowanej większości przypadków pod-

opieczni są przeciętnymi lub słabymi uczniami. Niedostateczne wyniki w nauce, w przekonaniu opiekunów, w dużym stopniu wynikają ze wskazanych wcześniej

charakterystyk rodzin biologicznych, z których wychowankowie się wywodzą.

Z wypowiedzi opiekunów, a także przedstawicieli otoczenia instytucjonalnego

wynika, że wartość edukacji, wykształcenia, systematyczności nie była wysoko ceniona w rodzinach biologicznych. Można tutaj mówić o reprodukcji pewnych

postaw obserwowanych i doświadczanych przez nich w toku socjalizacji pier-

wotnej. Wychowankowie doświadczają również wielu problemów zdrowotnych,

w tym kłopotów ze zdrowiem psychicznym, doświadczając problemów beha-

wioralnych, które także mają wpływ na progres edukacyjny. Badani opiekuno-

wie, zwłaszcza ci bardziej doświadczeni, prezentują postawę dość dużej toleran-cji wobec progresu edukacyjnego swoich podopiecznych najczęściej obniżając

swoje aspiracje i wymagania wobec nich. Jak już o tym wspomniano wcześniej,

ukończona szkoła średnia jest przez nich postrzegana jako sukces i nie oczekują zazwyczaj kontynuacji nauki na poziomie wyższym.

No i tak bardzo marzył, żeby iść do obronnej szkoły. No, ale wiadomo… Słabo się uczył, no to ciężko będzie.. No to, więc pojechałam do tej szkoły na początku roku i poszłam do pani dyrektor i mówię tak, żeby dać mu szansę.. No, bo trafi ł do nas, wiadomo słabo się uczył, ale trochę tak marzył o tej szkole, to będzie go mobilizowało do tej nauki, bo jak pójdzie do innej szkoły, to już nie będzie go mobilizowało. No i mówię, trochę go postraszyć i tak dalej... Porozmawiałam z panią dyrektor. Dobrze. No i pani dyrektor go wezwała: „Słuchaj, ty nie masz szans w tej szkole, ale jeżeli chcesz, to musisz się uczyć, żeby w tej szkole być”.

[…] Tak że poszedł, ale już wiedziałam, że na studia nie pójdzie, bo nie poradzi sobie. Ale mówię, „Podstawową zdaj, to będzie jako maturę masz”. (NI, RDD).

86

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Kompensowanie braków rozwojowych

Wspieranie rozwoju edukacyjnego w ramach realizacji funkcji wychowaw-

czej wymaga także kompensowania braków rozwojowych polegających na po-

dejmowaniu szczególnych działań w przypadku, gdy podopieczni doświadczają

problemów psychicznych przykładających się na warstwę behawioralną, np.

w przypadku ADHD. Takie dzieci wymagają zwiększonej cierpliwości, kontroli

oraz zwielokrotnionego nakładu pracy ukierunkowanego na progres edukacyj-

ny.

R1: Piotrek ma stwierdzony ADHD, że on musi być też pod stałą kontrolą. Że jemu nie moż-

na pozwolić na wszystko. Musi być kontrolowany. On właściwie jak odrabia lekcje to często potrafi mi powiedzieć, że nie ma nic zadane, albo jak odrobi sam, bez mojej wiedzy, to jest chaotycznie, niedokładnie. Chociaż zdarza się różnie. Ale staram się, ile mogę, tyle staram się.

Dzieci właśnie z ADHD często nie mówią prawdę. Nie mówią, mówią że nic nie mają zadane.

R2: uciekają od obowiązku.

R1: właśnie, uciekają od obowiązku. Jak ci nie powie, to ciocia już nie przypilnuje, no po co odrabiać, może się uda. I właściwie staram się, żeby Piotrek bardzo dużo czytał. Że jeśli jest przyroda, to musi te 2, 3,4 razy tą każdą lekcję musi przeczytać. Jemu się nie chce uczyć. Tak jak czasami dziecko powinno się nauczyć tych najważniejszych wiadomości.

I jemu się nie chce. Ale czytać, czyta. Jeśli sprawdzian to z tego czytania wynosi jakieś, zapamiętuje dużo. Czy z historii czy coś to potrafi czwórkę dostać. I trójkę. Nie powiem, że jest piątkowym uczniem, bo nie jest. Te dzieci tak nie mają. (NI, ZRZ-Z).

Problemy wychowawcze doświadczane przez opiekunów w relacjach

z podopiecznymi obarczonymi defi cytami rozwojowymi przekładają się także na zachowanie w szkole. Podopieczni sprawiający problemy nauczycielom zazwyczaj nie osiągają wysokich wyników w nauce i ograniczają swoje dalsze szanse na zdobycie kolejnych szczebli wykształcenia. Innymi słowy nauczyciele oceniają uczniów także pod kątem ich zachowania w szkole.

No i ta S. [pada nazwa wychowanka] i K., S. jest starsza, K. jest młodsza. Yyyy… No K.…

Z S. też nie miałam jakichś takich większych problemów, tak. S. była… no nie było tam…

Chociaż mówię dzieci tam z nauką może z matematyką problemy były. S. była pilna, na przykład może K. była zdolniejsza, ale była.. Bardziej trzeba było, bardziej taki leń no.

Trzeba było tam ją bardziej przypilnować, ale z S. też tak takich wychowawczych, większych z S. nie było żadnych, natomiast K. sprawiała problemy. (NI, ZRZ-Z).

Nie wszyscy podopieczni mają problemy w nauce. Czasami w wywiadach

z opiekunami pojawia się bardziej optymistyczny wątek dzieci, które mają motywację do nauki lub sportu wyczynowego, zaś opiekunowie wspierają ich poprzez przypilnowanie odrobienia lekcji, pomoc w nauce do sprawdzianu.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 87

Odrabiają później lekcje, czasem jest z moją pomocą, czasem bez. No na przykład, to chłopaki, to nie powiem, bo dobrze sobie radzą sami. Ja tylko ich odpytuje, albo tam pomagam w niektórych przedmiotach, na przykład z matematyki. (NI, ZRZ-PR).

Wsparcie emocjonalne podopiecznych

Istotną składową funkcji wychowawczej rodziny zastępczej jest dbanie

o rozwój emocjonalny podopiecznego. Wsparcie emocjonalne podopiecznych

jest w dużej części przypadków bardzo trudne z racji bagażu negatywnych do-

świadczeń wyniesionych przez dziecko z rodziny pochodzenia. Dzieci trafi ające do pieczy zastępczej z rodzin biologicznych prezentują postawę zamkniętą przepełnioną brakiem zaufania wobec dorosłych. Jak już wspomniano, podopieczni

byli niejednokrotnie świadkami przemocy, a niekiedy nawet pobicia, również

ze skutkiem śmiertelnym. Często bezpośrednia eskpozycja na tego rodzaju do-

świadczenia, zwłaszcza w bardzo młodym wieku pozostawia trwały uraz, co

przekłada się na nieprawidłowy rozwój emocjonalny (Sikorska 2014). W konse-

kwencji, w wielu przypadkach dzieci wymagają intensywnego wsparcia ze strony opiekunów. Zdarza się także, że opiekunowie sami nie radzą sobie z problemem i wymagają profesjonalnej pomocy psychologicznej.

Dziecko było świadkiem, jak bardzo głośno było na ten temat, jak mu zabili trzymiesięcz-ną siostrzyczkę, ojciec. Było chyba pokazywane w telewizji i powiem pani, że nie miałam wsparcia żadnego. Ani to dziecko, ani ja. (NI, ZRZ-PR).

Kreowanie atmosfery wsparcia emocjonalnego

Realizacja funkcji wychowawczej i wsparcie emocjonalne możliwe jest do-

piero wtedy, gdy opiekunom udaje się wykreować odpowiednią atmosferę słu-

żącą wzajemnej bliskości. Taka atmosfera służy otwieraniu się dziecka i przejmowaniu przez nie inicjatywy w relacjach z opiekunami.

Dopiero jak ruszyliśmy tą sprawę to się jakoś rozwinęła ta sprawa. Mnie to tylko to boli. Bo dziecko do nas się przywiązuje, a my do dziecka. Już się przyzwyczailiśmy, także wiemy, że idzie do rodziny, będzie miało swoją rodzinę, a dziecko, no niestety to przywiązuję się, jak jest taki maluch, i jak przychodzi do nas (NI, ZRZ-PR).

W kreowaniu atmosfery wsparcia emocjonalnego istotne jest także zaufa-

nie oraz indywidualne podejście. Z wypowiedzi opiekunów wynika, że budo-

wanie bliskości wiąże się także z powściągliwością z wydawaniem ocen wobec

podopiecznych, co sprawia, że chętnie przychodzą oni ze swoimi problemami do rodziców zastępczych, dzielą się troskami i radzą ich w podejmowaniu decyzji.

Jak wyjaśnia jeden z opiekunów kluczowym czynnikiem na drodze do budowa-

88

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

nia pozytywnej atmosfery jest indywidualny stosunek do każdego z wychowanków, który opiera się na braniu pod uwagę jednostkowych uwarunkowań.

Z najstarszą mam naprawdę bardzo dobry kontakt, możemy sobie o wszystkim pogadać bez żadnych konsekwencji z mojej strony. Ja jestem też tolerancyjny do pewnego momentu. Ale tak jest z każdym dzieckiem jest inny ten kontakt. Ja czekam na ruch można powiedzieć dziecka, nie tak że , znaczy żeby mnie dobrze zrozumieć, nie narzucam się, ale na przykład potrafi ę podejść, porozmawiać, zapytać co się dzieje, ale jeżeli mi dziecko samo z siebie nie mówi to staram się (NI, RDD).

Reintegracja ze społeczeństwem

W badaniach postanowiono dokonać także odrębnej analizy funkcji wy-

chowawczej i oprócz relacji dziecko-rodzina biologiczna uwzględnić także silnie reprezentowaną w wypowiedziach badanych opiekunów zastępczych reintegrację ze społeczeństwem. Opiera się ona na podejmowaniu ról społecznych (żony, pracownika, ojca, itp.), które pozwalają na włączenie wychowanka do życia spo-

łecznego na etapie usamodzielniania. Uważa się, że jest to miernik „sukcesu”

rodziny zastępczej, która należycie przygotowała podopiecznego do samodziel-

nego funkcjonowania w oparciu o normy społeczne.

Realizacji funkcji reintegracyjnej często towarzyszy podtrzymywanie rela-

cji pomiędzy opiekunami i wychowankami już po osiągnięciu przez nich wieku

dorosłego. Bliskie relacje nie kończą się wraz ze zmianą miejsca zamieszkania wychowanka, lecz trwają dalej. Często opiekunowie mają możliwość naocznie

przekonywać się o efektach wychowawczych patrząc w jaki sposób podopieczni

wchodzą w dorosłe role, a czasami nawet są proszeni o udzielenie porad.

Człowiek się złości czasami, ale widać, że zostaje pewne rzeczy może. Może kiedyś – na pewno nie uzdrowię wszystkich, nie, bo to są dzieci inne zupełnie – ale widać, że tutaj wyszła 2 lata temu moja podopieczna wyszła za mąż tu i tak czasami tam na kawę, to widać – moje. Widać, że musi być tam obrusik, czy coś, czy serweteczka, czy tego. Widać wychowanie tej swojej córeczki, która ma 2 latka. Bo ona pytała „Ciociu, czy Ty tak wy-chowujesz nas, jak swoich synów?” – „No, a jak inaczej? Bo ja nie wiem, inaczej nie można wychowywać”. Także na pewno ta nauka nie idzie w las i coś tam zostanie w niektórych.

(NI, ZRZ-Z)

R: Siedemnaście miała lat. Teraz się z tego śmieje, ale to nie było śmieszne. No, ale zdecydowała się, miała, mieliśmy lokal zamówiony, miała mieć osiemnaste urodziny, no i zdecydowali się z tym chłopakiem, że no chcą się pobrać, tak. Że wyjdzie za niego za mąż, chociaż ja do końca też tak nie byłam, bo młoda, tak. Ja mówię, czy na pewno jesteś, chcesz ten, czy, czy, czy, no, bo to tez jest, to jest na całe życie decyzja, tak. Ale twierdziła, że no stwierdziła, że tak. No i w te osiemnaste urodziny, tak jak miała być osiemnastka był ślub.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 89

M: Czyli impreza i tak była.

R: Impreza i tak była. I chrzest był jeszcze, bo Antoś się urodził, jak jeszcze była u nas. Też byłam przy porodzie, też byłam przy porodzie.

M: No to ciocia-babcia.

R: Tak, ciocia-babcia, właśnie, właśnie też, bo Kasia urodziła w kwietniu, a w sierpniu mia-

ła ślub i… No i po ślubie już się wyprowadziła. Tak tutaj mieszkała do ślubu, mieszkała tutaj u mnie i też jej pomogłam, no, chociaż ona bardzo dobrze sobie radziła. Ona też miała tutaj trochę wprawy, bo ja miałam małe dzieci to ona mi też, one mi pomagały, to bardzo się angażowały w pracę, czy nad dziećmi. (NI, ZRZ-Z)

Oczywiście nie w każdym przypadku można mówić o pełnej reintegracji

społecznej. Należy pamiętać o czym wspomniano wcześniej, mianowicie wycho-

wankowie pochodzą w przeważającej części z rodzin obarczonych różnorakimi

problemami społecznymi, gdzie nie mieli możliwości internalizowania społecznie akceptowanych norm i wartości. Eksperci biorący udział w badaniu podkreślają relatywność sukcesu realizacji funkcji integracyjnej rodziny zastępczej polegającą na tym, że akceptacja przez wychowanka już podstawowych zasad spo-

łecznych jest powodem do zadowolenia biorąc pod uwagę jego doświadczenia

biografi czne.

Natomiast no jakby tutaj, ja uważam że takie trudy należy podejmować, bo jakby w perspektywie jeżeli to dziecko skończy szkołę, będzie samodzielne, to to już jest sukces. I jeżeli nie będzie popełniało czynów karalnych, jeżeli nie będzie aresztowane, nie będzie, nie zejdzie na tą złą stronę mocy, nie będzie popełniało po prostu przestępstw tak , będzie żyło normalnie zgodnie z normami społecznymi , to to jest sukces, to to już jest sukces.

I my tutaj nie oczekujemy, i uważam, że ani Rodziny zastępcze, wiadomo że każda ma duże aspiracje wobec własnych dzieci , natomiast jak już dziecko skończy szkołę i ono funkcjonuje już w społeczeństwie w sposób taki normalny, nie kradnie, nie piję nie narkotyzuję się, nie lata z nożem po ulicy, to to są już takie przesłanki świadczące o tym, że udało się, że się udało . I to można poczytywać za sukces. (IDI, kurator sądowy).

Wdrażanie wychowanków w społecznie pożądane normy i wartości

Realizacja funkcji wychowawczej opiera się także na uczeniu dzieci pro-

stych czynności, np. dbanie o higienę osobistą, utrzymywanie porządku czy

spożywanie i przyrządzanie posiłków. Są to nieodłączne elementy codziennej

rutyny rodzin zastępczych, które wyznaczają rytm porządku dnia, relacji między-ludzkich w gospodarstwie domowym, szacunku dla czyjejś pracy oraz własnego

zaangażowania. Podejmowane przez opiekunów działania socjalizacyjne sta-

nowią przygotowanie do dalszego funkcjonowania wychowanków w dorosłym

życiu.

90

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Przy czym ja tam jej mówiłam: słuchaj no tutaj służących nie ma. Jeżeli masz ochotę na herbatę, kanapkę, czy... Zrób sobie sama, no nie możesz się nimi wysługiwać. No miała takie wyobrażenie, że ona nie, nie będzie nic, że ona nie będzie nic robiła, że mąż, mąż bę-

dzie się stołował, bo na przykład, No chciałam ją nauczyć. No nie jakiś tam wyczynowych rzeczy, tak. Tylko podstawowych, co kobieta powinna umieć. No nie wiem ugotować ziem-niaki, makaron, cokolwiek, tak, czy… czy... No to nie, nigdy, nigdy nie chciała, powiedziała, że ona będzie się stołowała, tak mówiła, w restauracjach, a mąż będzie gotował Jak już będzie trzeba. (NI, ZRZ-Z).

No to więc stwierdziłam, mówię słuchajcie dzieci: co dwa dni ubranie dwa dni do szkoły, ubranie wszystko zmieniamy nosicie do prania, ja wam daje nowe ubrania co dwa dni.

Jeden dzień idziecie, drugi dzień przychodzicie, składacie ubrania do prania ja następne daję. (NI, RDD).

Internalizacji norm i związanych z nimi wartości sprzyja ustalony porzą-

dek dnia, który wyznacza także pewną stałość i przewidywalność w życiu pod-

opiecznych. Taki przyjęty i stosowany harmonogram jest także podstawą poczu-

cia bezpieczeństwa i przejrzystości reguł dla podopiecznych. Ustalone wcześniej zadania i zakresy obowiązków są wychowankom dobrze znane co sprzyja także

unikaniu konfl iktów odnoszących się do prac domowych.

Zaczynamy od pobudki. U nas w domu mamy ustalone dyżury , w każdy dzień tygodnia dyżur pełni dwójka dzieci, jest to mieszanka starszy z młodszym, w sobotę mamy ustalony dyżur my, tak żeby nie być poza obiegiem. Czyli jest śniadanie dla dzieci z rana, oczywiście poranna toaleta wcześniej. (NI, RDD).

W procesie wychowawczym bardzo ważną zasadą, tak jak podobne trak-

towanie dzieci z pieczy zastępczej i własnych jest sprawiedliwe traktowanie.

Jest to kluczowa umiejętność przekładająca się na efektywność oddziaływa-

nia wychowawczego, redukująca ryzyko konfl iktów, nieporozumień i poczucia

niesprawiedliwości, która zwłaszcza w bardzo młodym wieku może być przez

podopiecznych defi niowana jako coś bardzo dokuczliwego. Równe traktowanie

pozwala także opiekunom zastępczym szeroko korzystać z autorytetu i kapitału zaufania w relacjach z podopiecznymi.

Dajemy sobie radę., a jak dzieci takie starsze... Ja mówię, te dzieci, które są u nas my traktujemy jakby były nasze. Uczymy tego, co swoje dzieci uczyliśmy. My mieliśmy swoich czworo. (NI, ZRZ-PR)

R1: Wie pani co, wydaje mi się że mieć serce i lubić robić to co się robi. To znaczy lubić dzieci, bo mówię nie sztuka jest dziecko zagłaskać, nie bo dla mnie dziecko to ma wyznaczone od-tąd dotąd ci wolno i ani w te ani we w te. Broń Boże, ale to ja wy pracowałam na własnych dzieciach, na własnych wnukach i teraz na tych tylko, że właśnie te dzieci, które u mnie Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 91

mieszkają, one wiedzą że przyjdzie mój wnuczek i on nie będzie traktowany inaczej jak oni

M: No właśnie

R1: Nie nie nie

R2: Będzie traktowany tak samo.

R1: Dokładnie. Jak zasłuży to dostanie w ucho i jeszcze go skrzyczę tak ?

R2: Tak. (NI, RDD).

Funkcja wychowawcza jest bardzo złożona, gdyż obejmuje zarówno dzia-

łania dotyczące edukacji podopiecznych, kompensacji braków rozwojowych,

jak również rozwoju emocjonalnego, a także uczenia społecznie pożądanych

norm i wartości. Wychowanie wymaga bliskiej relacji, zaufania i respektowa-

nia godności podopiecznych w duchu podejścia indywidualnego do każdego

z wychowanków.

Funkcja reintegracyjna

Reintegrację rodziny należy ujmować jako planowy proces odbudowywa-

nia więzi w rodzinach, w których na skutek kryzysu więzi te zostały zerwa-

ne lub nadwyrężone – od udzielania informacji, nawiązywania i podtrzymania

kontaktu do powrotu dziecka do rodziny biologicznej (Badora 2002, 2006).

Funkcja reintegracyjna należy do celów pieczy zastępczej i jest realizowana

przez opiekunów, którzy organizują, regulują i nadzorują kontakt pomiędzy

dzieckiem i jego rodziną biologiczną kierując się intencją ponownej integracji obydwu stron.

Kontakty z rodzicami

Ustawa o pieczy zastępczej nakłada na opiekunów obowiązek umożli-

wienia kontaktu dziecka z jego rodzicami biologicznymi, poza przypadkami

określonymi przez sąd. Celem stawianym przed pieczą zastępczą, w ramach

realizowanej przez nią funkcji reintegracyjnej, jest praca z rodziną biologiczną tak aby odbudować wieź rodzinną i umożliwić dziecku powrót do niej. Zgodnie

z teorią przywiązania (ang. att achment theory) Bowlby’ego (1951) więź, która łączy dziecko i rodzica stanowi fundament zdrowia psychicznego dziecka wa-runkowany jakością tej więzi. Jej osłabienie lub zerwanie ma istotny wpływ na pogorszenie kondycji psychicznej dziecka. Zadaniem opiekunów zastępczych

jest nie tylko restauracja dobrych relacji pomiędzy dzieckiem a rodziną biologiczną, lecz także nauczenie rodziców biologicznych realizowania funkcji opie-kuńczo-wychowawczej.

My mieliśmy taką rodzinę z Płocka, no to co przyjadą na przykład w piątek, pojadą do domu, w sobotę przyjadą... Więc my syna wyrzucamy z pokoju, oni tam nocują, dostają 92

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

łóżeczko z dzieckiem, i się opiekują. Niech zobaczą jak to jest. To nie jest lalka, że położę dziecko spać i koniec, prawda... Trzeba w nocy wstać, dać jeść, przewinąć. Jak ja mówię, z daleka to rodziny często nocowały. Dostawały dziecko do pokoju, opiekowały się. I tak sobota i niedziela cały czas z dzieckiem byli, i to co trzeba z dzieckiem robić to robili i ką-

pali, i wszystko. Nieraz są takie rodziny, które w ogóle styczności z dzieckiem nie miały i nie wiedziały jak dziecko wziąć do ręki. No to my ich uczymy od samego początku. Czy tak czy tak. Jak przewijać, jak kąpać. U nas się wszystkiego uczą. W sumie chyba 15 czy 16 dzieci daliśmy do adopcji, a część wróciła do rodzin biologicznych, to do tej pory ze wszystkimi mamy kontakt. (ZRZ-PR).

Niekiedy realizacja funkcji opiekuńczej wymaga śledzenia na bieżąco rela-

cji podopiecznego z jego rodziną biologiczną. Jest to istotne zwłaszcza w przypadku, kiedy członkowie rodziny biologicznej mają pejoratywny wpływ na funk-

cjonowanie podopiecznego. Z wypowiedzi rodziców zastępczych wynika, że

podopieczni są eksponowani na negatywne wzorce poprzez ekspozycję na kul-

tywowane w rodzinie biologicznej zachowania, np. spożywanie alkoholu, środ-

ków odurzających, udział w przestępstwach, itd.

Ją już matka przyprowadzała w wieku 14 lat mówi naćpaną tutaj bo nie wiedziała co się z nią dzieje, czy pijaną. Tam matka pije, brat pije, ona pije, mówi tam wszyscy piją, jak ona po 8 tygodniach mówi się odzwyczai. Ja takie w ogóle odnoszę takie moje wrażenie jest, nie mówię nikomu bo z mamą tak sobie nieraz rozmawiamy, że te dzieci to bardziej zeszły na drugi plan, teraz to jest tak bardziej jest ważny ten rodzin, ten rodzic, bo rodzic chce to jest tak samo tak dziecko zawieźć co tydzień na przykład na spotkanie bo rodzic chce. Ale czy się ktoś zastanowi jak potem to dziecko przez 2-3 dni funkcjonuje po tej wizycie? Ono jest takie rozbite, ono jest takie rozbite, trudno się pozbierać i tak tak w koło naokoło. I to samo z takim tym, jest 3-4 miesiące na przykład u mnie, odchodzi, a za 3-4 miesiące znów wraca. To to moim zdaniem to jest bardziej tak wokół rodzica teraz to wszystko się toczy, ta ta z tych wożę do mamy. (NI, ZRZ-Z).

Zdarza się także, że dzieci na skutek odwiedzin członków rodzin lub też

u rodzin biologicznych są w złym stanie emocjonalnym. Kontakt z rodziną biologiczną jest dla nich źródłem stresu i ma wpływ na ich późniejsze funkcjonowanie w pieczy zastępczej. Należy podkreślić za Bowlby (1951), że źródłem stresu u dzieci może być także rozłąka z rodzicami biologicznymi, która rodzi trudne do zagospodarowania emocje negatywne.

No i ten chłopiec się spotykał z mamą i się strasznie drapał. No i yyy... Stwierdzi.. Byłam u dermatologa, dermatolog stwierdziła, że to jest atopowe zapalenie skóry. Calutki był

tak, że dzieci nie chciały wziąć. Nawet już w intymnych miejscach, wszędzie był calutki zdrapany. No i ja wreszcie mówię do tego, do pani dermatolog, czy to nie będzie na tle Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 93

nerwowym jak się spotyka z mamą. Nie proszę panią to jest atopowe zapalenie i to trzeba leczyć. Mówię ale to nie pomaga. Zmieniała maści, kąpiele cuda nie widy. No i tak trwało to przez cały rok szkolny, można powiedzieć. Wakacji przyszły mama z Kutna, więc ja nie jeżdżę do Kutna. Więc mama przestała spotkać się z dzieckiem. No i to po-malutku ustąpiło. Ustąpiło to do takiego momentu, że przestał się drapać. Bez dermatologa wszystko znikło bez niczego, a no to fajnie. No i, a ona ta pani doktor powiedziała, że to trzeba cały czas leczyć, to się nie wyleczy tak szybko i w ogóle… […] Koniec, pod koniec yyy... No tak na Boże Ciało mama się odzywa, bo dziecko może do komunii będzie szło, więc chciała się spotykać z dzieckiem. No kontakt ja nie zabraniałam żadnego kontaktu, no dobrze. Jak zaczęła mama przyjeżdżać odwiedzać go to zaczął być agresywny.

Tak agresja w nim wystąpiła duża, silna, że po prostu wszystkich bił i rozładowywał to wszystkie emocje. (NI, RDD).

Czasami rodzicie biologiczni nastawiają swoje dzieci przeciwko opiekunom

zastępczym obniżając w ten sposób ich autorytet, a tym samym także spowal-

niają proces wychowawczy. Ma to wpływ na pogorszenie relacji pomiędzy opie-

kunem a wychowankiem.

No właśnie z tą piątką, ta dwójka co została to jest to jest sama przez te wszystkie 12

lat to jest tak, mama się tak albo uaktywnia i jest jej aż za dużo, bo 3 razy na dzień dzwoni, potem jej nie ma 2 miesiące, trzy, na początku to było 9 miesięcy, 10, 11, oni czekali, czekali, albo zadzwoniła i powiedziała - o, w sobotę przyjadę, tam o tej i o tej będę. Stoją w tym oknie, stoją od południa do wieczora no i nieraz łzy w oczach też, no bo tak szkoda mi ich, mama już kontakt urwany, nie odzywa się ze 3-4 miesiące. No, zadzwoniła, o nagadała tam im bo chora była, bo to, bo tamto, a potem w starszym wieku to zaczęła się tak, w sumie tak wyhodowała sobie to co chciała, bo zaczęła tak ich instruować - a co ci ta stara k** nie da, albo co ci ta stara k** tego, i oni tak zaczęli się troszkę burzyć. (NI, ZRZ-Z).

94

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

4.5. RELACJE OPIEKUNÓW ZASTĘPCZYCH

I WYCHOWANKÓW (EMOCJE WYCHOWANKÓW,

SPOSOBY RADZENIA SOBIE Z EMOCJAMI

WYCHOWANKÓW,

KSZTAŁTOWANIE SIĘ WIĘZI

EMOCJONALNYCH)

Relacje opiekunów zastępczych i wychowanków są bardzo zróżnicowane

i trudno tutaj szukać prawidłowości w oparciu o staż opiekunów, miejsce

ich zamieszkania, płeć czy typ rodziny zastępczej. W wielu przypadkach relacje można określić jako „zwykłe”, to jest typowe dla codziennego życia rodzinnego.

Jak już podkreślaliśmy, wielu opiekunów stara się traktować dzieci z pieczy za-stępczej na równi z własnymi dziećmi. Ważne wydaje się tutaj podejście empa-

tyczne, pozwalające opiekunowi wczuć się w rolę dziecka, co sprzyja budowaniu więzi i bliskości, a także spełnianiu jego potrzeb, czyli np. bezpieczeństwa, stabilizacji, kontaktu z innymi, bycia zauważonym.

Z mężem się zawsze śmiejemy, że wszystkie te dzieciaki, co przychodzą nie umią mówić, to pierwsze słowo to jest „obiad” bo jak, bo dla nich, ja zawsze nigdy tak nie robię, żeby tak jak przychodzą ze szkoły że jemy o drugiej, o piętnastej czy tam o szesnastej, każde z osobna tylko już zawsze robię na jedną godzinę i zawsze dla tych świeżo nawet tych dzieciaków przychodzących, to jest takie święto bo to jest ten obiad, wspólny, wszyscy siedzą i pierwsze słowo to jest zawsze „obiad”. No i nie mówię, no no wiadomo taką różne historie mają te dzieciaki, już z domu wyniesioną, to tak nieraz to trzeba się zamienić w tego dzieciaka po prostu, tak mentalnie, wczuć w tą jego sytuację, żeby wiedzieć co będzie dla niego dobre, czym go się rozrusza, czym go się rozweseli, no no nie mówię no takich różnych sytuacji jest ale to człowieka mobilizuje. (NI, ZWZ-Z).

Często relacje opiekun-wychowanek są przepełnione emocjami. Niekiedy wy-

nika to ze wzajemnych konfl iktów, które prowokują obie strony do zachowań emocjonalnych. Emocje powstają w przypadku odczuwania więzi z wychowankiem, kiedy na skutek szczerej rozmowy udaje się wyjaśnić pewne konfl ikty i poprawić relacje.

No i później też, też pamiętam jak ją zawiozłam tam do tego pokoju to no tam jej kupiłam różne takie pods... No rzeczy takie wyposażenie. No to się strasznie rozpłakałyśmy, tak.

(NI, ZRZ-W)

Zdarza się, że opiekunowie nie radzą sobie z emocjami powstałymi w re-

lacji z podopiecznymi i przeżywają frustrację, rozgoryczenie, a nawet rozważają rezygnację z pieczy zastępczej. Materiał empiryczny pokazuje, że opiekunowie często są pozostawieni sami sobie obarczeni odczuwanymi emocjami nie mogąc

liczyć na profesjonalną pomoc.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 95

Tak że nie mówię, na zdrowiu to straciliśmy i psychicznie i to było takie moje pierwsze wtedy załamanie bo i do tej pory już nawet nie będę tak mówić, tak uważałam że dałam jej wszystko co mogłam, a ona mi się tak po prostu odpłaciła. No i tak już na tym skończyłam, bo jednak to już chyba zostanie na długie, długie lata. Tak że to jest takie, ciężkie, ciężkie nieraz. Do pogodzenia się. (NI, ZRZ-PR)

Najcięższe przypadki trudności radzenia sobie z własnymi emocjami do-

tyczą tych opiekunów, którzy zajmują się dziećmi z problemami psychicznymi.

Najbardziej doświadczeni opiekunowie, zamiast przeżywać frustrację z tytułu

braku odczuwalnego postępu w rozwoju emocjonalnym podopiecznych i zde-

cydowanie wolniejszym progresie więzi emocjonalnej, potrafi ą przystosować się i kontynuując opiekę cieszenie się z „małych” sukcesów.

[…] taką ma bardzo niską tą granicę że czasami nawet proste rzeczy wyprowadzają go z równowagi. I czasami trudno jest nad tym zapanować. Jeżeli widzę, że on jakoś niszczy czy, czy… no to muszę go przytrzymać tak wtedy, kiedy się złości. Czasami pomaga że, że usiądę i mówię do niego, staram się dużo mówić, a on nieraz krzyczy: „nie, nie, nie chcę cię słuchać, jesteś głupia, idź stąd”. Ale czasami po takim dłuższym moim gadaniu trafi ę na coś, co go zainteresuje, tak? Czyli np. mówię mu „słuchaj, później, później… na pewno...

jakiś… podejmijmy jakiś plan, co będziemy robić później, może zrobimy sobie coś dobrego do jedzenia, co byś chciał zjeść?”, no to on tam nieraz krzyczy: „nie chcę, nie chcę”, a nieraz tam coś tam, „a może gofry? - No może gofry”. I to się czasami udaje takim zagadaniem, tak? a czasami: „no daj Cię przytulę – Nie chcę żebyś mnie przytulała - No daj chociaż troszeczkę - Nie chcę, nie lubię cię… - Daj buziaczka - Nie chcę - No to co, no to przytu-lamy się, no za rączkę chociaż daj - Nie, tylko bez buziaków. - No dobrze, bez buziaków”.

No to przytuli się tam troszeczkę, to już widzę że jesteśmy na dobrej drodze. No różnymi sposobami trzeba. (NI, RDD)

W opinii niektórych ekspertów, w tym przypadku koordynatora PCPR, nie-

którzy opiekunowie nie posiadają dostatecznych kompetencji w zakresie zrozu-

mienia emocji swoich podopiecznych, a w konsekwencji budowania z nimi więzi

emocjonalnej.

Nawet dzisiaj tak jak sobie rozmawiałam z panią psycholog, niekiedy jestem taka zła na tych rodziców, że nie rozumieją tych swoich podopiecznych. Ja mówię matko, bardziej się skoncentruję. (IDI, koordynator PCPR).

Problem relacji opiekunów i podopiecznych jest zarówno złożony, jak

i zróżnicowany. W toku analiz wypowiedzi rodziców zastępczych wyodrębniono

zarówno silne więzi emocjonalne, które pojawiły się od pierwszych kontaktów, poprzez więzi mozolnie budowane przez długi czas przez obydwie strony, jak

również brak więzi mimo prób podejmowanych przez opiekunów zastępczych.

96

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Z pewnością natomiast można ponad wszelką wątpliwość stwierdzić, że relacje pomiędzy rodzicami zastępczymi a dziećmi w rodzinach są w dużej mierze oparte na emocjach, tak pozytywnych jak i negatywnych.

4.6. WSPÓŁPRACA OPIEKUNÓW ZASTĘPCZYCH

Z OTOCZENIEM INSTYTUCJONALNYM (RCPS,

PCPR, PRZYCHODNIE, PORADNIE

PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNE,

SĄDY,

KURATORZY, POLICJA) ORAZ

POZAINSTYTUCJONALNYM

(WOLONTARIUSZE,

NGO-SY, RODZICE BIOLOGICZNI)

Współpraca opiekunów zastępczych z otoczeniem instytucjonalnym

Współpraca opiekunów zastępczych z instytucjami ma istotne znaczenie,

gdyż wyznacza poziom funkcjonowania zawodowych rodzin zastępczych. Od ja-

kości kontaktów, bliskich relacji i wzajemnego zaufania rodzin zawodowych i ich otoczenia instytucjonalnego zależy bowiem, jak szybko podejmowana jest reakcja na zaistniałe potrzeby oraz jak szybko rozwiązywane są bieżące problemy.

Współpraca z Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie

Powiatowe centra pomocy rodzinie to faktyczni organizatorzy rodzinnej pie-

czy zastępczej. Współpraca pomiędzy PCPR i zawodowymi rodzinami zastępczymi

oraz rodzinnymi domami dziecka ma charakter stały, częsty, związany z codziennym funkcjonowaniem opiekunów i wychowanków w ramach pieczy zastępczej.

Zawodowi opiekunowie zastępczy, z reguły dobrze oceniają współpracę

z powiatowym centrum pomocy rodzinie i, poza pewnymi wyjątkami, uważa-

ją, że jest ona pomocna i konieczna dla wypełniania codziennych obowiązków

w ramach pieczy zastępczej. W rozmowach z opiekunami, PCPR jawi się jako

zwyczajny element ich rzeczywistości, a kontakty z pracownikami tej instytucji mają charakter regularny i dotyczą bieżących spraw. Jest to tak zwany „pierwszy kontakt” w razie potrzeby.

Jeżeli chodzi o tą pomoc, bo ja teraz nawiążę do tej pomocy, że na przykład ja, ja tutaj czuję się, jeżeli chodzi o PCPR to bardzo zaopiekowana. I zawsze, kiedy potrzebowałam, bo ja naprawdę, ja często korzystałam, najbardziej to wtedy, jak była J. [tutaj pada imię], bo ja, no były takie sytuacje, że naprawdę, no ja nie wiedziałam jak mam się zachować, że ja zaraz za telefon i poradę do pani. To ja naprawdę do tej pory mogę liczyć, tak. Jak są Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 97

jakieś problemy, to ja czuję się naprawdę bardzo zaopiekowana i mogę zawsze liczyć na pomoc. (NI, ZRZ-Z).

Bo tak jest wszystko w porządku. I współpraca z PCPRem i z ośrodkiem adopcyjnym też.

Jest w porządku. Tylko te sprawy w sądzie... Długo trwają. /Przerwa/ Myślę, że my nie mamy z ze strony PCPRu czy ze strony ośrodka adopcyjnego jakiś tam bolączek. Zawsze jeśli o coś tam proszę, to jest to przychylnie rozpatrzone. (NI, ZRZ-PR).

R1: No jak mamy brać urlop, to miesiąc wcześniej mamy dać znać, ale ja wcześniej doga-duję się z, a [tutaj pada imię]. Bo najwięcej mam zaufanie do A. [tutaj pada imię]. Więc jeżeli A. powie, że tak... Mówię w PCPR, że idę na urlop od tego do tego, to trzeba jakąś rodzinę znaleźć. Ja nie Pani E. [tutaj pada imię] ja już mam rodzinę. I piszę podanie I bez problemu. Miesiąc wcześniej.

R2: Powiatowe Centrum zawsze te dzieci gdzieś umieści. (NI, ZRZ-PR).

Także po stronie pracowników PCPR dominuje pogląd o dobrej współpracy

z rodzinami zastępczymi, choć jest to także zależne od stopnia ich otwartości i wzajemnego zaufania.

Mi się dobrze współpracuje z rodzinami zastępczymi zawodowymi, ja zdaję sobie sprawę z tego trudu jak dzieci przychodzą, odchodzą, tak, jakie są trudności. Staramy się być wtedy w każdej instytucji, czy koordynator czy ja. W poradni, w szkole, wszędzie dopytywać o te dzieci. Współpracować z ośrodkiem adopcyjnym. Nasze rodziny są otwarte na nowe wyzwanie, na nowe dzieci, bywają tez zmęczone, wypalone zawodowo, zwłaszcza jak są dzieci trudne w swoich zachowaniach, bo nie dzieci są trudne tylko ich zachowania są trudne. (IDI, koordynator PCPR).

Zakres obowiązków PCPR wymaga w dużej mierze kontrolowania sytuacji

związanej z pieczą zastępczą i wymaga dobrych relacji z opiekunami, które pozwalają na szczere omówienie bieżących problemów.

[…] jako organizator, tak, robi te rzeczy których ja, mówiłam, koordynator rodzinnej pieczy zastępczej z takich bieżącym kontakcie z rodzinami w różnych sytuacjach, gdy dziecko jest chore, gdy potrzebna wizyta u lekarza, gdy jest kontakt z rodziną biologiczną… wymaga wsparcia rodzina zastępcza, w ich sytuacjach nie wiem różnych, trudnych bo też się zdarzają między dziećmi biologicznymi, tak, także wtedy wchodzi koordynator. Ja jestem teraz troszkę z innej pozycji, co nie znaczy, że nie znam wszystkich rodzin zastępczych.

(IDI, koordynator PCPR).

Współpraca z koordynatorami rodzinnej pieczy zastępczej

Koordynatorzy rodzinnej pieczy zastępczej mają najbardziej bliski, a także

bezpośredni kontakt z rodzinami zastępczymi i w jeszcze większym stopniu niż pracownicy PCPR znają ich codzienne bolączki. Koordynatorzy są dostępni cały 98

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

czas i świetnie orientują się w problemach poszczególnych rodzin, które znają bardzo dobrze.

Ja się z panią koordynator bardzo dobrze znam, ona zna moje problemy, mojej rodziny, znamy się od lat. (NI, RDD).

Czy z moją koordyn.. Panią koordynator, czy z psychologiem, czy tutaj już nawet jest teraz trzeci, bo gdzieś było napisane. Najbardziej to byłam taka z Panią A. [tutaj pada imię] [koordynator], bo to były te problemy, to ja wtedy najbardziej potrzebowałam. Kiedy była J.

[tutaj pada imię] u mnie, to ja po prostu nie wiem ile razy i często telefoniczne różne porady i w ogóle. To wtedy bardzo, ale później też, także ja, zresztą ja nawet, nawet… Mmmm.

Nawet, nawet tak czasami jak nie mam problemu to bez problemu lubię sobie pojechać i porozmawiać o tym w ogóle o tym, co się dzieje. (NI, ZRZ-Z).

W ramach współpracy pomiędzy opiekunami zastępczymi a koordynato-

rami rodzinnej pieczy zastępczej, opracowywany jest plan działania ukierunkowany na rozwiązywania problemów wynikających z codziennych sytuacji opie-

kuńczo-wychowawczych w środowisku zastępczym (np. problemy zdrowotne,

emocjonalne w połączeniu z problemami edukacyjnymi podopiecznych). Koor-

dynatorzy wspierają opiekunów także poprzez reprezentowanie ich interesów

w kontaktach z innymi instytucjami (np. szkoła, poradnie psychologiczno-pedagogiczne, podstawowa opieka zdrowotna, opieka specjalistyczna itd.).

No to z takimi rodzinami też mam kontakt, jeździmy w środowisko. No to są takie wizyty, wizyty są tak, takie obligatoryjne są co miesiąc, co miesiąc w rodzinie, ewentualnie jak się coś zadzieje, gdy rodzina poprosi o pomoc i np. z dzieckiem są jakieś trudności szkolne, albo są trudności z rodzicami biologicznymi, albo zdrowotnie jeszcze jak coś. […] tutaj kie-rujemy do poradni psychologiczno-pedagogicznych. Jeździmy w środowisko szkolne. Czyli rozmawiamy z pedagogiem, wychowawcą. No i wspólnie opracowujemy daną pomoc. No i rozmowy przede wszystkim, są to tak wszelakie rozmowy. Zapraszamy tutaj też do nas do psychologa do gabinetu. I tak w zależności, no nie raz są np. same rodziny najpierw, póź-

niej jest dziecko, później razem ustalamy, no mówię no, zależy na jaki temat jest problem.

(IDI, koordynator rodzinnej pieczy zastępczej).

Współpraca ze szkołą

Opiekunowie z racji nałożonych na nich obowiązków i realizowania funk-

cji wychowawczej i opiekuńczej współpracują także z instytucjami edukacyj-

nymi. Jakość współpracy w dużej mierze zależy od nastawienia kierownictwa

szkoły. Gdy jest ono przychylne, dzieci z rodzin zastępczych mogą łatwiej in-tegrować się z innymi uczniami, a także mogą liczyć na dużą pomoc personelu

szkolnego.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 99

Poza tym w tej chwili bardzo mi pomaga też współpraca z dyrektorem i z nauczycielami w szkole u W. [tutaj pada imię] i S.[tutaj pada imię].Naprawdę są to osoby, które, szczególnie Pani Dyrektor, która wreszcie jest, współpracuję z kimś kto wie o czym mówię, że to nie jest tak, że ja mam czarodziejską różdżkę i moje dzieci będą grzeczne bo je dotknę „ bo one są już u Pani 4 lata”. No i co z tego? Jest coś takiego jak pamięć komórkowa, są różne inne rzeczy, które wracają do dzieci w snach, są wyzwalacze, które wystarczy, że jedna osoba jest podobna do kogoś z przeszłości i wystarczy. I głowa mówi, i ja wiem, że powinienem siedzieć grzecznie, ale ręce i nogi robią zupełnie co innego. (NI, ZRZ-Z).

W przypadku kiedy zarządzający szkołą kierują się uprzedzeniami, stereo-

typami lub zwykłym brakiem zrozumienia wobec opiekunów zastępczych, taka

postawa natychmiast przekłada się na złą współpracę rodziców zastępczych

z pedagogami i pozostałą kadrą nauczycielską.

Kilka razy wypowiedziałam tym wychowawcom. I ta jedna wychowawczyni została panią dyrektor. Ja jej powiedziałam, że ta pani dyrektor powiedziała, że mnie zniszczy, a my jednak zostaliśmy. No i się zaczęła walka ze szkołą wtedy. Wam nie darujemy i zobaczycie, że koniec z wami będzie. (NI, RDD)

[…] no były takie i akceptacji nie było długo, długo. Nawet powiem, że w szkole podstawowej to nie było w ogóle tej akceptacji. Ja ciągle o coś tam musiałam się wywalczać dla nich. W gimnazjum już zupełnie inaczej podeszli nauczyciele, już tak było więcej takiej współpracy między, z pedagogiem. (NI, ZRZ-W).

Zdarzają się takie sytuacje, w ramach których dochodzi do stygmatyzacji

uczniów umieszczonych w rodzinach zastępczych, co ma wpływ na ich funkcjo-

nowanie w środowisku szkolnym. Brak akceptacji ze strony kierownictwa szkoły i kadry pedagogicznej pociąga za sobą dalsze konsekwencje. W relacjach badanych pojawiły się wzmianki o tym, że uczniowie i ich rodzice stosują działania wykluczające wobec dzieci umieszonych w pieczy zastępczej, osłabiając możli-wość integracji wychowanków z rówieśnikami w szkole i poza nią.

[…] mi tych dzieciaków było żal, bo było tak, że pierwszy dzień na przykład w szkole jak przyszły do mnie, komuś tam woda jakaś mineralna zginęła, no to na pewno co tam cokolwiek się działo, dzieciaki przychodziły do domu, mówiły „to nie ja, to na pewno nie ja”, rozmawialiśmy i takie też były ze strony nauczycieli takie... to nawet mnie to bolało, to już się nie dziwię dzieciakowi bo... jak to tam było, „ty taki tam nie taki”, z jakimś tam wyzwiskiem, „za państwowe pieniądze, chleb żresz, matka chla po kątach” czy jak, no, no były takie… Nawet miałam też taką sytuację, że jedna z dziewczynek chodziła do klasy tej tacy bogaci ludzie, co mają hurtownię i mama przyszła i wprost powiedziała, że ona sobie nie życzy, bo żeby O. [tutaj pada imię] się zadawała z jej córką bo ona swoje córki na księżniczki chowa, ona są tak delikatne, tak tego, no, a ta O. [tutaj pada imię] no była 100

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

akurat taka taka chwilami delikatna, chwilami wulgarna i już to nie pasowało. No, to nawet miałam taką wizytę w domu. Także no ciężko jest o taką tą akceptację. (NI, ZRZ-Z).

Współpraca ze służbą zdrowia

Współpraca zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka

ze służbą zdrowia układa się bardzo różnie, choć można zauważyć pewne pra-

widłowości. W przypadku lekarza pierwszego kontaktu, zazwyczaj dostęp do

usługi jest dość szybki, zaś lekarz doskonale zna opiekuna i rodzinę zastępczą, co zdecydowanie usprawnia uzyskiwanie szybkiej pomocy medycznej.

Z lekarzem pierwszego kontaktu no to wiadomo, sprawę załatwia się szybko, dobrze się znamy. (NI, RDD).

Odnośnie do pomocy specjalistycznej to o jakości współpracy decydują

w zasadzie dwa ważne czynniki, efektywna sieć kontaktów oraz miejsce za-

mieszkania.

Efektywna sieć kontaktów

Sieć kontaktów, jakie rodzice zastępczy wypracowali po latach podejmo-

wania się zadań opiekuna w ramach systemu pieczy zastępczej przekłada się na względną łatwość, z jaką udaje im się umówić wizytę u specjalisty. Doświadczeni opiekunowie znają poszczególnych lekarzy, co pozwala im łatwiej zadbać o podopiecznych i znacząco skrócić czas oczekiwania na przyjęcia. Mniej doświad-

czeni opiekunowie często radzą się podczas szkoleń bardziej doświadczonych

kolegów lub też proszą o pomoc organizatorów pieczy zastępczej.

Pojechaliśmy do ortopedy, oczywiście też mamy znajomego ortopedę, i ja mówię Panie J.

[tutaj pada imię], Nie podoba mi się jak A. [tutaj pada imię] chodzi. Zrobił jej USG. Mówi, macie to skierowanie na prześwietlenie idźcie na prześwietlenie i przyjdźcie z powrotem.

To było w S. [tutaj pada nazwa miasta]. Pojechaliśmy szybko na prześwietlenie, okazało się, że ona ma wrodzone zwichnięcie stawu biodrowego. Więc do Matki Polki. Dzwonię na drugi dzień do Matki Polki. Mówię, że pogotowie rodzinne, że to, że tamto, no dobrze jakoś nas szybko przyjęli i okazało się, że A. [tutaj pada imię] musi mieć operację, ale jak skończy 2 latka. (ZRZ-PR).

W przypadku badanych opiekunów pieczy zastępczej dość wyraźnie wy-

brzmiewa problem dostępu do specjalistycznej opieki zdrowotnej. Opiekunowie

skarżą się na długi czas oczekiwania, który w przypadku większej liczby pod-

opiecznych staje się prawdziwym problemem i przeszkodą w normalnym funk-

cjonowaniu rodziny.

Wydaje mi się, że rodziny zastępcze takie długoterminowe, dostają starsze dzieci, ale w pogotowiu, gdzie my mamy takie maluszki, to powinniśmy mieć dostęp do specjalistów i służ-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 101

by zdrowia. Jak pogotowie. Natychmiastowo. Bo jednak dzieci tam w kolejkach... Wiadomo, Wszystkie dzieci są chore, czy w Matce Polce czy gdziekolwiek, w różnych instytucjach Zdrowia Publicznego i powinniśmy mieć takie wejście od kuchni. Bo jednak jak mieliśmy kilkoro dzieci w domu, tam dwójka czy trójka, i z kimś tam musiała zostać, a my musieliśmy jechać z jednym dzieckiem i dobrze by było, żeby to wszystko było tak szybko załatwione., a my czekamy, ludzi pełno, i tak prosiliśmy czasem w gabinecie, że jesteśmy z pogotowia, że mamy jeszcze dzieci w domu, no to no wpuszczono nas pozna kolejką. (NI, ZRZ-PR).

Miejsce zamieszkania

Innym czynnikiem odgrywającym istotną rolę w dostępie do specjalistycz-

nej opieki zdrowotnej (i nie tylko) jest miejsce zamieszkania. Rodziny zamieszkałe na terenach wiejskich lub w małych miastach mają zdecydowanie bardziej

utrudniony dostęp do specjalistów niż mieszkające w dużym mieście, także

z powodów logistycznych (znacznie większe odległości sprawiają, że dotarcie do specjalisty jest bardziej czasochłonne). Z reguły by uzyskać pomoc muszą

odbywać podróż do większego miasta.

Teraz jest w takim stanie, że wymaga opieki. Tym bardziej jak się mieszka na wsi. Jak się mieszka w mieście to jeszcze jest jakiś dostęp do logopedy i tak dalej. (NI, ZRZ-Z).

Współpraca z sądami

Współpraca z sądem jest dla opiekunów pieczy zastępczej bardzo ważna.

Najczęściej układa się ona dobrze, a opiekunowie mogą liczyć na zrozumienie, które wynika w dużej mierze z faktu, że sędziowie znają rodziny i są na bieżą-

co z ich funkcjonowaniem. Sporadycznie pojawia się wątek opieszałości sądów, wynikający raczej z przeciążenia dużą liczbą spraw niż ze złej woli.

I takie było jakieś tam szkolenie, zebranie w starostwie, była przerwa, to tam byli i sędziowie i stoimy na tej przerwie tam rozmawiam z tą panią właśnie, co odeszła na emeryturę o tych dzieciach, no bo tam było dzieci takie po prostu dzieci całkowicie na nie, takie, takie dzieci całkowicie na nie, to było „a co się k* nie podoba, a co ci się to to”. W ogóle to to taki był bez-sens pracy, bo to była żadna praca, postawić jeść i nie mówię… I tak stała pani sędzina, która nie dawała nam ich, ale która była przewodniczącą sądu. I słyszała tą rozmowę naszą i pyta się od ilu lat, a ja mówię o rodzeństwie takim i takim i ona mówi tak: a gdzie te dzieci są? Ja mówię ja je dostałam w rodzinę zastępczą, ale ja nie chcę po prostu, bo ja sobie nie poradzę z nimi. a ona dopiero mówi tak do tej pani, tak już przy wszystkich kto tam stał, mówi: jak wy mogliście mówi tym ludziom dać te dzieci, te dzieci miały 4 razy rodzinę zastępczą zmieniane, 4 razy dwie placówki i domy dziecka, jakiś rodzinny dom dziecka. (NI, ZRZ-Z).

Nic z tych rzeczy. O o psychologa poprosiłam swoją panią sędzinę, którą mamy w wydziale rodzinnym. W tym roku dostała nagrodę od rodzin zastępczych, na dniach rodzicielstwa 102

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

zastępczego, za to że […] To jest osoba, na którą możemy liczyć, która nam wiele rzeczy, która nam pomoże, wiele rzeczy wytłumaczy, podpowie. Dzięki niej dostałam tego psychologa, po dwóch albo trzech tygodniach, nie pamiętam. (NI, ZRZ-PR).

Współpraca z kuratelą sądową

Współpraca na linii zawodowa rodzina zastępcza – kuratela sądowa, choć

bardzo ważna, to potrzeba jej nawiązania zachodzi w wyjątkowych sytuacjach

- np. wtedy gdy zostaną wypełnione znamiona szeroko pojętej demoralizacji dotykającej wychowanka. Innymi słowy, dopiero wówczas, gdy wychowanek po-

pełnia czyny karalne, zostaje ustanowiony dozór kuratorski, w ramach którego ustalane są wizyty kuratora w miejscu zamieszkania wychowanka.

No jest to związane jakby z tym, że kuratorzy jakby z racji przepisów tutaj są bardziej osobami wspierającymi zawodowe rodziny zastępcze, ewentualnie, jeżeli dziecko jest umieszczone w rodzinnym domu dziecka, czy w rodzinie zastępczej zawodowej i sprawia problemy wychowawcze bardziej pod kątem demoralizacji, popełniania czynów karalnych, no to wtedy ma zastosowany środek wychowawczy w postaci nadzoru kuratora sądowego tak.

I wtedy taki kurator jest taką osobą wspierającą i prowadzącą takie czynności no resocjalizacyjne wobec konkretnego dziecka. Natomiast, co do stricte samych rodzin zastępczych, no to wiadomo nie mamy takiego umocowania, bo gdyby tak było to straciliby status rodziny zastępczej. (IDI, kurator sądowy).

Dobra współpraca kuratora sądowego z opiekunem zastępczym rozgrywa

się także na płaszczyźnie ustalania i zapoznawania się z historią - doświadczeniami wychowanka, sięgającymi jego funkcjonowania w rodzinie pierwotnej przed

trafi eniem do systemu pieczy zastępczej. W przypadku, gdy dziecko pochodzi

z rodziny doświadczającej wielu problemów społecznych (np. alkoholizm, popeł-

nianie przestępstw, przemoc członków rodziny itd.) kurator może ustalić okoliczności odnoszące się do środowiska, w jakim ono dorastało. W ten sposób opie-

kun może nie tylko zdobyć podstawowe informacje na temat podopiecznego,

lecz także zrozumieć problemy wychowawcze, edukacyjne i emocjonalne z jakimi się boryka. Dzięki tym informacjom łatwiej jest dobrać właściwe środki, służące realizacji funkcji wychowawczej, opiekuńczej i reintegracyjnej. Właściwa współ-

praca z kuratorem sądowym jest ważnym elementem, zwłaszcza w kontekście

sprawowania opieki nad dziećmi zagrożonymi wykluczeniem społecznym.

Ona tak zbyt dużo może przeszła, bo to miałam jeszcze dłuższy czas kontakt z panią kurator, to są dzieciaki z W. [tutaj pada nazwa miasta] i mi tak naświetliła tą ich sytuację i szczególnie jej, no to tak było, że ona w sumie zostawała na te kilka godzin dzieciaki no to te szły do szkoły, ale szły nie z tego względu żeby się uczyć, tylko że miały wykupione Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 103

obiady i coś tam zjadły, coś tam jej przyniosły, a ona tak zostawała na te kilka godzin sama w tym tym domu mówi pod tą pierzyną i tak mówi - meliny tam były jedna obok drugiej, tak pewnie mówi się zrobiła taka zalękniona, bo tam gdzieś ktoś stuknął, tam gdzieś ktoś krzyknął, i mówi ona taka była od początku taka taka zalękniona, wypłoszona. (NI, ZRZ-Z).

Współpraca z ośrodkami pomocy społecznej

W województwie łódzkim w trzech powiatach organizatorami pieczy zastęp-

czej są miejskie ośrodki pomocy społecznej (MOPR) lub Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie (MOPR). Analizując współpracę rodzin z ośrodkami pomocy społecznej

(OPS) pominięto tę płaszczyznę kooperacji z tego względu, że powiatowe centra pomocy rodzinie (PCPR) dominują liczebnie jako organizatorzy pieczy.

W odróżnieniu od ścisłej współpracy opiekunów z organizatorami rodzin-

nej pieczy zastępczej czy koordynatorami, współpraca z ośrodkami pomocy

społecznej, podobnie jak w przypadku kurateli sądowej, inicjowana jest dopiero wtedy, gdy zajdzie taka potrzeba (np. zgłaszanie sprawy do ośrodków adopcyjnych, kwesti ę wychowawcze itd.).

R: Ja współpracuję przede wszystkim z rodzinami zawodowymi. Jest to kontakt, który polega na tym, że odwiedzamy rodzinę, rozmawiam z nimi o ich problemach. Reprezentuję też czasami dziecko poprzez pisanie różnego rodzaju wniosków, dokumentów do innych instytucji. Zgłaszam do ośrodków adopcyjnych dzieci. I tyle.

M: a jakie sprawy rozwiązujecie? Interesują mnie wszelkie doświadczenia dotyczące współpracy.

R: sprawy przede wszystkim wychowawcze, jeżeli pojawiają się jakieś problemy to staram się dzielić z własnej jakiejś wiedzy zawodowej... Jakieś informacje, ewentualnie kontaktuję rodziny zastępcze ze specjalistami tutaj z PCPRu, czyli z psychologiem, pedagogiem lub też szukam jakiś rozwiązań na zewnątrz. Podaję kontakt do innych specjalistów, psychiatrów, lekarzy specjalistów, innych psychologów czy jakąś inną pomoc na przykład prawną.

(IDI, pracownik ośrodka pomocy społecznej).

Współpraca pomiędzy opiekunami a ośrodkami pomocy społecznej po-

winna być inicjowana ad hoc, czyli w momencie gdy nadchodzi taka potrzeba.

Rozmówcy z otoczenia instytucjonalnego wyrażają przekonanie, że ewentualna

nadmierna regulacja tej formy współpracy, może mieć negatywny wpływ na jej

przebieg i zakres.

Myślę że to, myślę że to to zależy od, indywidualnie od danej rodziny. Czy ta rodzina potrzebuje tego kontaktu. Myślę że nie ma co aż tak bardzo narzucać tego kontaktu przez pracownika socjalnego, bo myślę że tam są zainteresowani taką rodziną i pracownicy PCPRu i pracownicy może i sądu może no nie wiem, jakichś innych instytucji, żeby nie 104

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

przesadzić i nie przedobrzyć że tak powiem i nie no jakoś tak tej rodziny nie przestraszyć tymi wszystkimi kontrolami, nadzorem i chęciami wsparcia. (IDI, pracownik ośrodka pomocy społecznej).

Także w narracjach opiekunów zastępczych ośrodek pomocy społecznej

pojawia się sporadycznie, jedynie wtedy, gdy zachodzi taka potrzeba. Czasami pracownicy MOPS zajmują się rodziną biologiczną podopiecznego, reprezentując jej interesy w relacjach także z rodziną zastępczą.

M: a z ośrodkami pomocy społecznej jakoś pan współpracuje, jakoś kontaktuje się?

R: Z MOPS, ale to tylko w danych sytuacjach jeżeli chodzi o rodzinę biologiczną dziecka, bo MOPS zajmuje się rodziną biologiczną.

M: I jak wtedy to wygląda ta współpraca?

R: Różnie, czasami, przeważnie bronią spraw swoich klientów. (NI, RDD).

Współpraca z Policją

Badani opiekunowie raczej rzadko wypowiadali się na temat współpracy

z Policją, z którą mają stosunkowo sporadyczne kontakty. Współpraca z Policją najczęściej pojawia się w przypadku popełniania przez wychowanków czynów

karalnych lub/i w przypadku umieszczania wychowanka w rodzinie zastępczej

w trybie interwencji, w wyniku której dziecko jest odbierane rodzicom biologicznym i przenoszone do zawodowej rodziny zastępczej lub w sprawach związa-

nych z ustaleniem np. numeru PESEL.

R2: To znaczy takich, że Ci gdzie nie pójdziesz to ci pomogą. W ogóle, jeśli mogę pochwalić Policję, jeśli chodzi o moment pogotowania. Cokolwiek, jak np. przywozili dziecko, potrzebne były tam PESELE, takie rzeczy, wszystko dzwoniło się na Policję, oni to… Najlepsze nasze doświadczenie to było z Policją.

R1: Z sądem też.

R2: Z sądem też, ale ja na przykład sobie chwalę Policję, bo ten Pan – nie wiem już teraz, jak się nazywa już teraz, ale co dziecko było, to tego samego dnia, bo to najczęściej tego samego dnia do lekarza, bo coś tam, bo coś tam i trzeba było PESEL, to gdzie? Sobota, niedziela, no gdzie? No to Policja. Oni mają tam dane i zaraz przesłali, czy tam coś. To sobie chwalimy. (NI, ZRZ-S).

Współpraca opiekunów zastępczych z otoczeniem pozainstytucjonalnym

Pomimo faktu, że współpraca opiekunów pieczy zastępczej z partnerami po-

zainstytucjonalnymi może wydawać się mniej istotna, to w rzeczywistości stanowi ona bardzo ważny element funkcjonowania rodzin i ma zdecydowany wpływ na

komfort pracy zarówno opiekunów, jak i podopiecznych. Relacje rodzin z otoczeniem pozainstytucjonalnym są bardziej spontaniczne i mniej regulowane.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 105

Współpraca z rodzicami biologicznymi

Ten aspekt współpracy pozainstytucjonalnej zawodowych rodzin zastęp-

czych i rodzinnych domów dziecka jest bardzo ważny nie tylko dla opiekunów

zastępczych, lecz także dla ich podopiecznych. Bardzo często w wypowiedziach opiekunów pojawia się wątek negatywnego wpływu rodziców biologicznych na

ich dzieci pozostające w systemie pieczy zastępczej. W opinii rodziców zastępczych wpływ ten jest dość często pejoratywny, zaś podopieczni doświadczają

emocji negatywnych, które także przekładają się na ich relacje z opiekunami.

No i było tak, że..., a ten chłopiec, dzwonią z domu dziecka tam z F. [tutaj pada nazwa]

i proszę panią mamy taki problem, ten chłopiec tak się drapi, a ja mówię jak wam dawa-

łam tego chłopca, to ja mówiłam musi się spotykać z mamą. No tak, bo mama wyszła z więzienia i teraz się zaczął spotykać z mamą. I mówię, że będzie u niego albo drapanie albo agresja albo lęki. Z tych trzech rzeczy będzie coś się działo. No i też pracowali, te dziecko wróciło do mamy. (NI, RDD).

Ten rodzic, bo rodzic chce to jest tak samo tak dziecko zawieźć co tydzień na przykład na spotkanie, bo rodzic chce. Ale czy się ktoś zastanowi jak potem to dziecko przez 2-3 dni funkcjonuje po tej wizycie? Ono jest takie rozbite, ono jest takie rozbite, trudno się pozbierać i tak, tak w koło naokoło. I to samo z takim tym, jest 3-4 miesiące na przykład u mnie, odchodzi, a za 3-4 miesiące znów wraca. To to moim zdaniem to jest bardziej tak wokół

rodzica teraz to wszystko się toczy. (NI, ZRZ-Z).

Wątek częstego negatywnego wpływu nieograniczonych kontaktów po-

między rodzicami biologicznymi a ich dziećmi umieszczonymi w pieczy zastęp-

czej pojawia się także w wypowiedziach pracowników PCPR i organizatorów

rodzinnej pieczy zastępczej.

Współpracujemy (…) z gminnymi ośrodkami pomocy społecznej i też są dziewczyny jako asystenci rodziny, i jak się poprosi ich o pomoc, żeby coś tam w sprawie tych rodziców biologicznych zadziałali, czy odnośnie o kontaktach, bo to też najczęściej są kontakty, że rodzice jakby nagminnie wciskają się tak jakby w życie tych rodzin zastępczych. Tam dochodzi do różnych kłótni, no niestety, no i na tym też cierpią dzieciaki. I wtedy musimy to interweniować i tak jakoś to uzgodnić, określić jakieś zasady, żeby ci rodzice wiedzieli co mogą, czego nie mogą. Na tej zasadzie. (IDI, koordynator rodzinnej pieczy zastępczej).

Jak mamy jakieś trudności z rodzinami biologicznymi, czyli dochodzi do jakiś nieprzyjem-nych sytuacji, to muszę powiedzieć, że to chyba najbardziej dotyka rodziców. (IDI, koordynator PCPR).

Należy jednak podkreślić, że nie wszystkie kontakty wychowanków i ich

opiekunów zastępczych z rodzicami biologicznymi mają wydźwięk pejoratyw-

ny. Często dochodzi do współpracy pomiędzy rodziną zastępczą a biologiczną,

106

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

która ma szanse odbudować relację z dzieckiem. Niektórzy rodzice biologiczni nabywają na nowo kompetencji opieki nad dzieckiem i budowania więzi emocjonalnej z nim, niejako „pod opieką” rodziców zastępczych.

[…] natomiast K. [tutaj pada imię] sprawiała problemy. Ale też miałam, tutaj muszę powiedzieć, że miałam bardzo dobrze mi się układała współpraca z ojcem biologicznym. Bo naprawdę raz była taka niefajna sytuacja, ale po rozmowie później, przez ty.. Przez tyle lat, no, bo… To trwało osiem lat, tak. Naprawdę tutaj zawsze mogłam na niego liczyć, bo on pewnie, no tak, ja tak go oceniam, bo pewnie nie do końca tak, no, bo gdyby był taki naprawdę ojciec z prawdziwego zdarzenia to by wychowywał dzieci, tak. No, ale, no, ale gdzieś tam też, też myślę, że gdyby miał inną partnerkę, bo jak ona była z nim, to był alkohol i w ogóle. Ale później ona go zostawiła i wyjechała do B. [tutaj pada nazwa kraju], to już nie będę, bo to jest taka już długo, też długa historia z nią. (NI, ZWZ-Z).

Znaczy się, ja później rozmawiałam z babcią, to babcia wydaje mi się że dość mądrą kobietą. (NI, ZRZ-PR).

Współpraca z NGO i wolontariuszami

Także współpraca zawodowych rodzin zastępczych z organizacjami po-

zarządowymi oraz wolontariuszami jest istotna, choć nie jest powszechna.

Z wypowiedzi opiekunów zastępczych wynika, że gdy taka relacja zostaje

nawiązana, to z reguły ma ona charakter nieformalny. Cechą tej relacji jest

przede wszystkim brak formalizacji, co przekłada się na efektywność, doraź-

ność i spontaniczność.

Natomiast spotykam się też z rodzinami zastępczymi jako wolontariusz, gdzie w fundacji, gdzie prowadzimy tak zwane działania profi laktyczne właśnie wspierające rodziny w im takim statusowych zadaniach wychowawczo-opiekuńczych, gdzie pojawiają się problemy, które dzieci właśnie wyniosły z rodzin biologicznych. I pod tym kątem my tutaj czy uczestniczymy w różnego rodzaju wyjazdach, czy wspieramy te dzieci. Przeprowadzamy różnego rodzaju akcje edukacyjne wychowawcze, czy to współorganizujemy choinki, czy, czy, czy spotkania wielkanocne, tutaj bardziej pokazując dzieciom, że można żyć inaczej, można żyć zupełnie inaczej niż żyją ich rodzice. Więc tutaj, tutaj to nie można mieć… Ja mam bardzo pozytywne, z resztą tak na prawdę ten mój wolontariat jest skupiony na tym, że ja też wybrałam sobie trochę taka działkę tak, ponieważ tyle ile my dzieci umieszcza-my, wyrywamy z rodzin biologicznych, gdzie rodzice są w trakcie postępowania sądowego o pozbawienie władzy rodzicielskiej i jak te maluchy tak naprawdę są porzucone same sobie, to my tutaj jakby te rodziny wspieramy i dzięki temu my chcemy, żeby tych rodzin było jak najwięcej. (IDI, kurator sądowy, wolontariusz).

R: Też nie. Jeśli bardziej o jakąś fundację by mogło chodzić to miałem kontakt z fundacją z P. [tutaj pada nazwa miasta], bo jak pełnię funkcję rok czasu dokładnie, bo 1 grudnia Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 107

zeszłego roku tutaj podjęliśmy działania, z zaprzyjaźnioną taką fundacją z P. [tutaj pada nazwa miasta] nawiązałem kontakt i na święta właśnie dali nam, znaczy przysłali nam paczki z ubraniami.

M: Tak, no i oni?

R: Przysłali nam właśnie paczkę, paczki. To były ubrania, plecaki też jakieś, więc to była jedyna taka współpraca z taką fundacją. (NI, RDD).

Podobnie, jak w przypadku współpracy z organizacjami pozarządowymi,

tak i przy wolontariacie, taka nieformalna pomoc jest mile widziana, gdyż wolontariusze zauważalnie odciążają opiekunów w ich codziennej pracy z wychowan-

kami, jak również uatrakcyjniają codzienne ich funkcjonowanie w pieczy zastępczej. W czasie wolnym opiekunowie mogą poświęcić czas na swoje sprawy lub

też chwilę odpocząć i się zrelaksować.

R1: Wie pani co, ja powiem pani, ja miałam taki okres w życiu że przychodziły do mnie wolontariuszki studentki i one odrabiały lekcje z tymi moimi dziećmi. Dla mnie to był miód na moje serce, bo ja jak one przyszły na godzinę, czy dwie to ja mogłam iść włączyć tele-wizor i posłuchać wiadomości.

M: Zresetować się.

R1: Bo przy ósemce dzieci, czy przy jakiejś tam w większej liczbie dzieci, jak człowiek jeszcze ma na głowie, że musi z nimi odrobić lekcje, a musiałam bo nie wszystkie były orłami tak? To dla mnie jak takie studentki 2 przyszły, jedna zrobiła z jednym lekcję, druga z drugim było super. Bardzo tego potrzebujemy. (NI, RDD).

4.7. CZYNNIKI

UŁATWIAJĄCE I UTRUDNIAJĄCE

REALIZOWANIE

ZADAŃ WYNIKAJĄCYCH

Z FUNKCJI RODZICA ZASTĘPCZEGO WRAZ

Z OCZEKIWANIAMI OPIEKUNÓW ZASTĘPCZYCH

DOTYCZĄCYMI ZASPOKOJENIA POTRZEB

SŁUŻĄCYCH REALIZACJI ICH ZADAŃ I FUNKCJI

Analiza wypowiedzi opiekunów pozwoliła na wyodrębnienie kilku istotnych

czynników, które przesądzają o komfortowym realizowaniu zadań i funkcji

rodzica zastępczego. Prezentowane omówienie nie jest kompletne, gdyż każdy

z opiekunów może podejmować specyfi czne wątki dopasowane do konkretnej

sytuacji, natomiast dyskutowane przez nas czynniki były przez naszych roz-

mówców wymieniane najczęściej i to im przypisywano największą wagę.

108

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Rola osobistych relacji z partnerami instytucjonalnymi

W grupie czynników, które zdecydowanie wpływają na wypełnianie zadań

przez opiekunów pieczy zastępczej, znajdują się osobiste relacje z partnerami instytucjonalnymi. Przedstawiciele instytucji wspierających lub/i współpracują-

cych, choć w działaniu zobowiązani są przestrzegać procedur przewidzianych

przepisami prawa, to jednak znajomość rodziny i jej problemów wpływa pozy-

tywnie m.in. na szybkość i adekwatność podejmowanych decyzji.

Przede wszystkim bardzo dobra współpraca z PCPR-u i w naszym przypadku to się udaje, ale ze względu na szczerość z obydwu stron. Ja np. jestem osobą, która nigdy nie ukrywa jakichkolwiek problemów, które pojawiają się z dziećmi. I z dziećmi, bądź to z urzędami czy tam z instytucjami, z którymi mamy do czynienia. Ja jestem osobą, która mówi od razu, bo są osoby, które np., u których zawsze jest dobrze. Nie, bo to nie jest tak i nie wierzę, że u kogoś jest dobrze. (NI, ZRZ-Z).

W opinii opiekunów zastępczych, współpraca z partnerami instytucjonal-

nymi, w przypadku braku osobistych relacji, nie jest tak efektywna, jak w momencie istniejących relacji osobistych, gdyż problemy rodziny nie są znane pra-cownikom instytucji wspierających.

[…] natomiast koordynatorów to i miałam z pięciu albo z sześciu jakbym zliczyła. To byli ludzie, którzy się ciągle zmieniali i ciągle każdemu od nowa opowiadałam historię swojego życia. (NI, RDD).

Sieć prywatnych kontaktów przyjacielskich i rodzinnych

Oprócz wspomnianych dobrych, osobistych kontaktów instytucjonalnych,

w codziennym funkcjonowaniu zawodowych rodzin zastępczych ważną rolę

pełnią także kontakty przyjacielskie, rodzinne i sąsiedzkie. Siłą tych relacji jest to, że są one nieformalne i spontaniczne, w związku z tym opiekunowie mogą

liczyć na bieżącą i doraźną pomoc (np. zajęcie się dziećmi, uatrakcyjnienie im spędzania czasu wolnego, itd.).

Że sąsiedzi... Ja o wsparcie i sąsiadów moich, i rodziny, to jakby coś się zadziało to mogę zostawić dziecko. Mam rodzinę najbliższą, na którą mogę liczyć. To też jest ważne. Różnie to bywa. Mam fajnie. Mogę liczyć na bardzo dużo osób. Znajomych i przyjaciół i rodzinę.

Kiedy potrzebuję. Też staram nie obarczać. Nie dam dziecka na weekend. Czasami gdzieś jadę w sobotę, jechać to na parę godzin. (NI, ZRZ-Z).

Czynnikiem, który zdecydowanie utrudnia realizację zadań przez zawo-

dowe rodziny zastępcze jest nie tyle brak nieformalnej współpracy z otocze-

niem społecznym (sąsiedzi, rodzina), co wręcz stygmatyzacja rodzin zastęp-

czych prowadząca do wykluczenia ich z życia towarzyskiego. Piętnowane

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 109

rodziny funkcjonują niejako na uboczu życia towarzyskiego społeczności są-

siedzkiej.

R: Jeszcze… jeszcze dookoła no… jeszcze trzeba, o nawet tak o, z tej strony znów mam sąsiadkę to tak... ale tak odżyłam to miałam takie dziewczynki w wieku jej córki, ta jej cór-ka, nie ma rzeczywiście się tu z kim bawić, bo tu nie ma tak dzieciaków… no żeby chociaż kiedykolwiek... to tam, moje dzieciaki jak byliśmy, tu mam drugą działkę tak obok boisko tam mam... i to te moje dzieciaki jak wyszły i te… podchodziły te dziewczynki, to druga by, tamta tak: mamusiu pójdę do nich się pobawię … nie, nie możesz. Przez całe dwa lata, żeby chociaż raz pozwoliła tej dziewczynce przyjść się pobawić… nie, nie…I to tak, nie trzeba ludzi prostych, zwykłych bo... nie mówię bo, to jest akurat osoba wykształcona, i nie mówię, ta co powiedziała, że na księżniczki chowa. (NI, ZRZ-S).

Rola zaufania we współpracy z otoczeniem instytucjonalnym

Zaufanie związane jest nie tylko z osobistą relacją, lecz także nastawieniem pracowników instytucji pomocowych i koordynujących do rodzin zastępczych.

Zaufanie nie wyklucza kontroli, lecz powstaje najczęściej na bazie długoletniej relacji i opiera się na indywidualnym nastawieniu pracowników wsparcia instytucjonalnego. W sytuacji, gdy obie strony sobie ufają, podejmowane działanie jest bardziej efektywne i jest inicjowane szybciej niż w przypadku jego braku.

Jak przekonuje Francis Fukuyama (1997) obniża także mierzalne i niemierzalne koszty transakcji.

M: Tak, czy na przykład jest coś, żeby pan chciał, żeby było w tej współpracy, a nie ma ewentualnie?

R: Więcej swobody i zaufania działania, bo skora ja tak mówię, skoro potrafi ę pojechać, porozmawiać czy to z kierowniczką, czy z koordynatorką, czy nawet z psychologami. Pracowałem też wcześniej w PCPR, więc ci ludzie nie są dla mnie obcy mi. Jakieś też zaufanie do nich mam, no ale to powinno działać troszkę w dwie strony. (NI, RDD).

Pomoc domowa

Możliwość zatrudnienia osób do pomocy przy sprawowaniu opieki

(Art. 671a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

(Dz. U. z 2018 r. poz. 998 z późn. zmianami) na rzecz rodzin zastępczych leży po stronie czynników ułatwiającym realizację zadań związanych z pełnieniem roli opiekuna zastępczego. W toku rozlicznych obowiązków związanych ze sprawowaniem bieżącej opieki nad podopiecznymi, reprezentacją ich interesów na ze-

wnątrz oraz współpracą z otoczeniem instytucjonalnym i pozainstytucjonalnym

odciążenie od codziennych prac wydają się nie do przecenienia.

110

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Rano, kiedy mamy dzieci, to jest zatrudniona u nas ta dziewczyna, bo sama bym sobie nie poradziła. Do logopedy, do ortodonty trzeba zawieźć. (ZRZ-Z).

No właśnie pomoc domowa, która nam przysługuje. Wiadomo, że pomoc przysługuje po-wyżej 4 osób i to już jest na prawdę bardzo duża pomoc. Właśnie, czy podczas choroby, czy dziecko kończy wcześniej, tak jak u nas ta najstarsza dziewczyna, czasami chce wrócić wcześniej do domu, to zawsze ta pani, która nam pomaga jest w domu. My mamy do niej pełne zaufanie i wiemy, że w razie, gdyby się coś stało, ona jest. Czy na przykład właśnie dziecko wcześniej wróci ze szkoły, czy ja muszę pilnie gdzieś wyjechać, a ktoś choruje, to też już jest naprawdę duża pomoc. (NI, RDD).

Brak wsparcia instytucjonalnego

Do czynników utrudniających rodzinom zastępczym realizację powierzo-

nych im funkcji, należy m.in. brak należytego wsparcia ze strony instytucji, z któ-

rymi rodzina współpracuje.

Przypadków, takich jak opisane niżej, jest zdecydowanie za mało, by

stwierdzić, że jest to reguła, natomiast należy pamiętać, że każdą instytucję re-prezentuje człowiek, który poprzez swoje osobiste nastawienie i zaangażowanie utrudnia lub ułatwia opiekunom pieczy zastępczej wypełnianie zadań.

Że ja zaczynam diagnozować, po czym zabierają mi dziecko albo zaczynam diagnozować, a PCPR zabiera dziecko po prostu, albo mi zabiera dokumenty, gdzie ja mam, mó-

wię w PCPR, że jadę bo mam dziecko, gdzie jest zapisane do, bo było wcześniakiem, do Ł. [tutaj pada nazwa miejscowości] do [nazwa centrum zdrowia]. To się, to się jeździ do roku czasu na takie różne badania słuchu, wzroku, czegoś tam, po czym na przykład pracownik socjalny do mnie dzwonili z PCPR’u i mówi: pani M. [tutaj pada imię], potrzebna jest dokumentacja tego i tego dziecka tak, czy mogłaby nam pani przywieźć, więc ja wiozę tą dokumentację w dobrej wierze, a pracownik PCPR zabiera mi tą dokumentację, a ja mówię: Proszę pana, ja mam jutro wizytę w [nazwa centrum zdrowia], mnie bez karty wypisu nie przyjmie, mnie tam lekarz. Ale ona mi nie odda i jeszcze chce mi zabierać książeczkę, ja mówię książeczki to ja pani nie oddam, ja byłam prawnym opiekunem tego dziecka, pojechałam do tego, do Ł. [tutaj pada nazwa miejscowości]

z tym dzieckiem, na to badanie. Oczywiście pani doktor mówi: jak ja mogę panią przyjąć, ja mówię opisałam jak to wszystko to miało miejsce, ona mówi dobrze wkleję, że ona ma dobry słuch, że już nie trzeba badać, ale jeszcze tutaj notkę wstawię. No ale tak się nie robi. Albo na przykład zabrała mi kartę szczepień, pracownica PCPR’u, oryginalną.

Ja na przykład nie mogłam dziecka zaszczepić, bo nikt nie wiedział, gdzie jest karta.

(NI, ZRZ-PR).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 111

Wolontariat

Wolontariat stanowi ten rodzaj wsparcia, który bardzo ułatwiłby opieku-

nom zastępczym borykanie się z codziennymi problemami. Woluntariuszami za-

zwyczaj zostają osoby, które oprócz czasu wolnego mają także silną motywację do niesienia pomocy, która w tym obszarze jest wręcz niezbędna.

Może jakiś wolontariat. Albo jakieś praktyki byśmy bardzo chętnie przyjęli. Bo wtedy...

I my byśmy przekazali wiedzę tutaj zyskali oni by tutaj zyskali. Przecież, czy jakieś uczelnię, czy pielęgniarki, czy cokolwiek. Uczą się, to kontakt z dziećmi jest. Poznaje się dzieci od noworodka tutaj. (NI, ZRZ-PR).

4.8. OCENA

UWARUNKOWAŃ

PRAWNO-ORGANIZACYJNYCH

Współpraca międzyinstytucjonalna i kompleksowość wsparcia dla zawo-

dowych rodzin zastępczych

Zarówno opiekunowie zastępczy, jak i specjaliści, oceniając uwarunkowa-

nia organizacyjne podkreślają konieczność nie tylko sprawnej współpracy na linii zawodowe rodziny zastępcze – instytucje, lecz także rolę współpracy pomię-

dzy instytucjami, które stanowią środowisko wsparcia dla rodzin. Współpraca międzyinstytucjonalna stwarza możliwość dostarczenia koherentnej i kompleksowej pomocy podmiotom pieczy zastępczej. Przykładem może być tutaj wspo-

mniana niżej współpraca pomiędzy PCPR i szkołą, w ramach której dochodzi do

wymiany informacji mającej na celu np. wszechstronną pomoc uczniowi.

Bardzo często jest tak, że dziecko przychodzi, u nas jest 3 lata, w szkole, i nawet nie wiem, dopóki się nic nie dzieje, że dziecko jest w rodzinie zastępczej. Nie mamy takiej informacji.

I chyba dopiero od jakiś 3 lat PCPR zaprasza nas na takie spotkania raz w semestrze, i wtedy dostaję zaproszenie, ja czytam, wychowawca, i jest taka informacja, że PCPR zaprasza nas na spotkanie w sprawie oceny sytuacji wychowawczej dziecka, które znajduje się pod opieką. I mi się wtedy światełko zapala, aha, to to dziecko jest. Więc z innego źródła nie mamy takiej informacji. (IDI, pedagog szkolny).

Kompleksowość pomocy i współpraca międzyinstytucjonalna polega na

realizacji działań wspierających rodzinę zastępczą z zakresu prawa, pomocy

psychologicznej czy też dostarczania informacji na temat instytucji pomoco-

wych działających na najbliższym terenie. Taka pomoc ma charakter koordy-

nujący różne działania związane z funkcjonowaniem zawodowych rodzin za-

stępczych.

112

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Na pewno świadczenia. Następnie też elementem zespołu świadczeń są alimenty, czyli wnioskowanie do sądu o alimenty dla dzieci, które są ponad rok w pieczy zastępczej. Również pomoc, realizowanie pomocy prawnej dla rodzin, głównie to dotyczy sytuacji dzieci.

No i pomoc też psychologiczna, pedagoga, no i taka też koordynująca, czyli takie wsparcie dla rodzin. Czasami udzielenie informacji też jest dużym wsparciem, bo może ktoś się nie orientuję tutaj na lokalnym rynku tak. Gdzie można pójść na przykład. No to my wtedy pomagamy. (IDI, ośrodek pomocy społecznej).

Przepisy prawne w zakresie kierowania dzieci do zawodowych rodzin za-

stępczych

W trakcie spotkania panelu ekspertów podjęty został problem większej

regulacji prawnej w zakresie umieszczania dzieci w zawodowych rodzinach za-

stępczych. Obecne ramy prawne w zasadzie regulują ten proces dość precyzyj-

nie, lecz zdaniem organizatorów pieczy zastępczej oraz koordynatorów panuje

pewna dowolność w sferze interpretacyjnej.

Uważam, że niekiedy rodziny otrzymują zbyt wiele małych dzieci, z którymi nie dają sobie rady, i nikt nie ma nad tym kontroli. Uważam, że przepisy powinny tutaj bardziej regulować tę kwesti ę, także w zakresie ewaluacji rodzin zastępczych pod kątem radzenia sobie z dziećmi już przyznanymi, gdyż ich ilość i wiek mają znaczenie dla realizacji nałożonych na nie zadań. (wypowiedź koordynatora pieczy zastępczej podczas panelu ekspertów).

Szkolenia

Pomimo faktu, że organizowane są zarówno szkolenia dla kandydatów na

opiekunów zastępczych, jak i szkolenia okresowe dla rodziców zastępczych,

to poziom ich trudności jest silnie zróżnicowany, w związku z czym uczestnicy znacznie różnią się poziomem uzyskiwanej wiedzy. Organizatorzy pieczy zastępczej, a także przedstawiciele zawodowych rodzin zastępczych wskazali także na to, że w ich przekonaniu system doboru osób szkolących nie jest doskonały, gdyż prowadzący prezentują różny poziom posiadanego doświadczenia i kompetencji, co przekłada się na jakość prowadzonych szkoleń. Ponadto wśród opiekunów pieczy zastępczej pojawiają się także argumenty, że treści realizowane podczas szkolenia nie zawsze są tak samo przydatne, gdyż niekiedy wątek praktyczny nie jest rozwinięty w sposób dostateczny. Tego zaś oczekują opiekunowie.

Superwizje

Jednym z wniosków dotyczących uwarunkowań organizacyjnych, jaki został

sformułowany przez przedstawicieli zawodowych rodzin zastępczych podczas

spotkania panelu ekspertów, był brak profesjonalnej superwizji, która pozwoliła-Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 113

by opiekunom radzić sobie z doświadczanymi przez nimi emocjami oraz ułatwić podejmowanie decyzji w ramach pełnienia funkcji opiekuna zastępczego.

Oceniając obecny stan zdecydowanie brakuje mi superwizji, która dałaby mi możliwość zapytania o różne sprawy i uzyskania takiej pogłębionej analizy moich relacji z podopiecznymi. Uważam, że takie spotkanie w gronie maksymalnie 2-3 innych opiekunów i do-

świadczonego superwizora, który wie o czym mówi, bardzo by mi pomogło w mojej pracy.

(NI, RDD).

Opieka specjalistyczna

Zarówno opiekunowie w ramach pieczy zastępczej, jak i środowiska eks-

perckie dość negatywnie oceniają dostęp rodzin zastępczych do specjalistycznej opieki medycznej. W przekonaniu obu grup bieżące rozwiązania prawne i organizacyjne nie zapewniają takiej opieki w dostatecznym stopniu, co przekłada się na wypełnianie zadań opiekuńczych wobec podopiecznych przez rodziców

zastępczych.

Więc opieka psychologa, opieka psychiatry, opieka terapeuty, który mógłby jakoś tak na stałe współpracować w ramach NFZ, na stałe z taką rodziną, gdzie będzie miało pierwszeństwo do jakiś terminów konsultacji, gdzie będzie szybszy czas oczekiwania na diagnostykę, gdzie będzie może szybsza możliwość umieszczenia dziecka na hospitalizacji czy w młodzieżowym ośrodku socjoterapii, czy dostępności do placówek, do lecznictwa, do poradnictwa prawnego. (IDI, kurator sądowy).

Oprócz negatywnej opinii na temat dostępu do specjalistycznej opieki

zdrowotnej, opiekunowie źle oceniają także jej jakość. Z wypowiedzi rozmów-

ców można wywnioskować, że niejednokrotnie stawiane są błędne diagnozy

albo leczenie prowadzone jest w nieprawidłowy sposób. Wiąże się to z koniecz-nością poszukiwania pomocy u kolejnych specjalistów, co wymaga od opieku-

nów dużego zaangażowania.

Też teraz nam się udało fajnie dostać Ł. [ pada nazwa miejsca] dostać. No bo, byliśmy miesiąc w szpitalu w S. [pada nazwa miejsca], oczywiście go nie wyleczyli. Ja po trzech tygodniach to już zaczęłam w tym szpitalu tak płakać. Ja mówię, dziecko jest w szpitalu, no niby już jest dobrze, no wyjść przed, ale następny dzień znowu gorączka. Zapalenie płuc.

I w końcu zaczęłam płakać, Ja mówię, czy wy nie możecie temu dziecku zrobić jeszcze jakiś dodatkowych badań. Dlaczego on bez przerwy choruje na to zapalenie płuc. No to dopiero za to dziecko się wzięli... Dopiero zaczęli badania robić. No i się okazało, że miał krztusiec, chlamydie i jeszcze trzy inne choroby, które mam w papierach. Wypuszczono nas, niby zdrowy, po tygodniu K. [pada imię] znowu dostał zapalenie płuc. (ZRZ-PR).

114

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

4.9. OCENA

UWARUNKOWAŃ EKONOMICZNYCH

I MATERIALNYCH PRZEZ OPIEKUNÓW

Wydatki bieżące

Opiekunowie z reguły dość krytycznie oceniają poziom fi nansowania za-

wodowych rodzin zastępczych. Przedmiotami krytyki są zarówno niedostatecz-

ne środki przeznaczane na fi nansowanie pieczy zastępczej, jak również silnie zbiurokratyzowany sposób rozliczania wydatków poniesionych przez rodziców

zastępczych na rzecz podopiecznych.

Znaczy ja jestem osobą taka, która żyje skromnie. Też uczę dzieci, że nie warto wydawać na jakieś tam, no wiadomo, wygórowane rzeczy czy cokolwiek. Staramy się też właśnie czy oszczędzać, i światło gasimy, znaczy uczymy się gasić w tej chwili, więc uważam, wiadomo, zawsze mogłoby by być więcej pieniędzy, nikt nie będzie narzekał na nadmiar, ale mnie jest odpowiednio. Mnie jest odpowiednio. Chociaż wiadomo, tak jakby zliczyć życie codzienne, nawet dojazdy, zachcianki, i jeszcze jak chodzi o odkładanie pieniędzy dla dzieci, no to tu może brakować, tu jednak mogłoby być troszkę więcej. (NI, RDD) W tym kontekście należy zwrócić uwagę na „budżetowy” system fi nansowania rodzin w pieczy zastępczej, który wymaga szczegółowego planowania

wydatków. Jest to szczególnie problematyczne w sytuacjach wymagających

nagłych wydatków, np. zakupu odzieży dla dziecka umieszczonego w rodzinie

w trybie nieplanowanym / interwencyjnym, nagłej choroby wychowanka czy

sytuacjach wymagających pilnej wizyty u specjalisty. Niezaplanowane wydatki

nie zawsze są rekompensowane – jeśli tak się dzieje, proces uzyskania zwrotu fi nansowego jest obwarowany skomplikowanymi procedurami uzasadniającymi

i uwierzytelniającymi poczyniony zakup. Rytm „budżetowy” przyznawania środ-

ków fi nansowych sprzyja opóźnieniom w przyznawaniu środków. Co więcej, jak

sugerują badani rodzice zastępczy, środki wykraczające poza ramy „standardo-

wych” wydatków rodzin zastępczych bywają przyznawane niechętnie, w kwo-

tach nieadekwatnych do zapotrzebowania lub w ogóle.

[…] ja to mam tylko taki żal trochę do swojego PCPR-u, bo jednak jestem tą rodziną 16 lat, przeszło przez mój dom prawie 100 dzieci i jak 5 lat temu napisałam o remont pokoju dzieci, to oni dali 500 zł, w czym wyliczyli mi jeszcze ile ma kosztować farba, a ile wykładzina. Więc ja mówię: słuchajcie państwo, ja wszystko rozumiem, tyle tylko, że to nie jest tak, że te dzieciaki przychodzą i zamyka się je w tym, w tym ich pokoju jednym pokoju. I tam mają siedzieć, bo to nie na tym wszystko polega. Dzieci mają dom praktycznie do całej dyspozycji i wchodzą i do salonu, i do kuchni, i do łazienki, korzystają, i to ma być rodzina. To nie ma być tak, że jakieś dzielenie. Napisałam w tym roku ponownie o remont Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 115

[…]. Chciałam zaadaptować cały dół tutaj dla dzieciaków, oczywiście łącznie ze mną, bo to miała być duża kuchnia. Dopiero na drugi rok będzie to dalej remont tych dwóch tutaj pomieszczeń. No ale niestety, też nie otrzymałam środków, ponieważ pani z PCPR-u powiedziała, że ja mieszkam w piwnicy, że to jest piwnica, że to się nie nadaję na mieszkanie, gdzie miałyby zamieszkać dzieci. (NI, RDD)

Wynagrodzenie opiekunów w perspektywie bieżącej i długookresowej

W rozmowach z zawodowymi rodzicami zastępczymi pojawił się wątek

nieadekwatności wynagrodzeń do wykonywanej pracy. Abstrahując od motywa-

cji do podjęcia się roli opiekuna zastępczego, wśród których często wymieniano poczucie misji, altruizm, chęć wykorzystania zdobytego doświadczenia w pomocy potrzebującym dzieciom i młodzieży, opiekunowie zastępczy uświadamiają

sobie trudności związane z wykonywaną przez nich pracą, która trwa całą dobę i przez siedem dni w tygodniu.

[…] mnie kiedyś uświadomili, że ta pensja to jest nieadekwatna, bo 24 godziny. Mnie to koleżanka uświadomiła chyba po trzech latach pracy. Jak się też zaczęła zastanawiać. Ile ty zarabiasz? Ja jej mówię, a ona mi mówi: „Żartujesz, ty 24 na dobę pracujesz i tyle zarabiasz? , To ja wolę te 10 godzin szyć”. Ja dopiero zaczęłam myśleć. Ja w ogóle chyba tego nie traktowałam jako pracę. Mnie po prostu tak dobrze było. No czy siedziałam w domu?

Siedziało się w domu, ale rehabilitacje, wszyscy specjaliści z każdym dzieckiem, wszystko po kolei jest przerobione. Nieważne z jakim akurat. S. [pada imię] jest drugim rehabilitują-

cym się dzieckiem. U nas wcześniej nie było potrzeb. Ale była dziewczynka, do logopedy trzeba było jeździć co tydzień. Nie ma problemu. Nie ma kłopotu. No takie potrzeby przy małych dzieciach, wszyscy mówią, o takie małe to się nic nie robi. Siedzisz sobie w domu, wypoczywasz. No to gratuluję, niech sobie wezmą dwóch niemowlaków i sobie wszyscy wychodzą z domu, i tak mamy dwie ręce do tych dwóch niemowlaków. I wyjście na spacer.

No niech każdy ubierze te dzieci tak. No i noce nieprzespane. (NI, ZRZ-PR) W rozmowach z opiekunami rzadko pojawiały się refl eksje na temat funkcjonowania w dalszej perspektywie. Należy to wiązać m.in. ze specyfi ką wykony-wanego zawodu, zaabsorbowaniem opieką i związanymi z nią sprawami bieżą-

cymi. Ci spośród rozmówców, którzy poruszali w swych wypowiedziach kwesti e

funkcjonowania np. po przejściu na emeryturę, wyrażali obawy odnośnie swego

zabezpieczenia fi nansowego w przyszłości. Refl eksja ta łączy się ze wspomnianą nieadekwatnością wynagrodzenia wiążącą się niekiedy z poszukiwaniem dodatkowych odpłatnych zajęć poza prowadzeniem rodziny lub przynajmniej rozwa-

żaniem takiej możliwości.

R: To znaczy wydaję mi się, że my powinniśmy mieć jako rodziny większe wynagrodzenie.

Mamy tą taką najniższą…

116

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

M: Krajową?

R: Najniższą krajową. I to na umowy zlecenia. To takie troszkę jest, takie… ojej, ojej, ojej.

Powinniśmy mieć godniejsze wynagrodzenia, uważam. I dlatego tych rodzin jest tak mało.

M: Mało. Bardzo mało.

R: Powinno być więcej. I ja zastanawiam się – teraz dzieci są już większe, czy nie wiem, będę się pytała Pana starosty, czy nie będę mogła sobie gdzieś dopracować, dorobić. Bo obawiam się, że później…

M: Czyli głównie ekonomia…

R: Tak, ekonomia. Że później na starość mimo to, że wychowałam siedmioro dzieci, ja nie będę mogła godnie żyć. (NI, ZRZ-Z)

Choć wynagrodzenie rodziców zastępczych jest w ich własnej ocenie

stosunkowo niskie, z tytułu wykonywanej pracy mają możliwość skorzystania

ze świadczeń fi nansowych lub materialnych wspierających rodziny, w tym ze świadczenia wychowawczego w ramach programu Rodzina 500+ na dzieci przyjęte pod opiekę czy z ulg i zniżek w ramach Karty dużej rodziny. Te możliwości, choć bez wątpienia podnoszą jakość funkcjonowania rodziny, okazują się jednak często niewystarczające w kontekście bieżących potrzeb wychowanków i opiekunów.

R: Mamy Kartę dużej rodziny. To też jest duży plus.

M: To też jest dużą pomocą…

R: Tak. Dużą pomocą. Są zniżki na basen czy np. na pociąg i np. zakupy robię Kaufl an-dzie, czy gdzieś, to też jest fajnie, bo tam mam zniżkę, więc tego, to jest taki duży plus, i właśnie jakby były jakieś takie dodatkowe wsparcia, to na pewno jest to pozytywne, bo wiadomo, te zakupy trzeba robić, trzeba gotować, trzeba jeść (…) Ubierać dzieci. To jest nieuniknione, ale z tych środków, co dostajemy na dzieci… staramy się, żeby to wystarczyło. Tak. No i niestety mąż pracuje, haruje, żeby było to godne, żeby dzieci miały godne warunki itd. No własnymi środkami, własnymi. No mąż ma działalność i po prostu (…) ja tak powiedziałam, żeby na starość, to było godne (…) bo się mówi o emeryturach takich niskich, że tego… ja się tego troszkę tak obawiam, że człowieka nie będzie nawet stać, nie wiem, zapłacić energię itd. Tego się boję, ale największe moje obawy, to w tym kierunku dzieci. Jak one sobie poradzą? Czy ja ich na pewno przygotowałam? Ale też bym chciała od innych instytucji, żeby też na pewno zapewnić im jakieś lokum. U nas jest tragicznie, tragicznie, bo my zapewniamy dzieciom środki jakieś tam i tego i na pewno dzieci mogą na nas liczyć. (NI, ZRZ-Z)

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 117

Wynagrodzenie rodzin zastępczych w kontekście ich społecznego postrzegania

Wypowiedzi opiekunów na temat dochodów prowadzonych przez nich

gospodarstw domowych pozwalają zauważyć pewną niepokojącą tendencję.

O ile polityka prorodzinna w Polsce jest niejednokrotnie znaczącym, choć

nadal niewystarczającym wsparciem dla rodzin zastępczych, ich postrzega-

nie przez społeczne audytorium bywa zupełnie odmienne. Świadczą o tym

sytuacje życia codziennego, w których ujawniają się negatywne postawy zna-

jomych, dalszej rodziny czy postronnych obserwatorów wobec rodzin wielo-

dzietnych.

Zawsze znajomi się pytają: „Nie macie już dosyć?” Bo to ciągle wstajesz. Bo do swoich dzieci, to wyrośniesz z pieluch, ze wstawania w nocy, ze wszystkiego. No ja zawsze mó-

wię, że na razie nie mam. Że jak będę miała dosyć to na pewno zrezygnuję. Że jak będę patrzyła przedmiotowo, to tak jak niektórzy twierdzą, że to jest bardzo dobry biznes, że można zarobić, to ja zawsze mówię, załóż, zobacz jaki dobry to jest biznes i czy tak naprawdę. No tutaj też sąsiedzi, często mówią, że „O, dorabiają się na dzieciach”. Ja nikomu nie bronię, załóżcie, proszę, nawet zachęcam, dzieci jest dużo. Przynajmniej było no. Nie wiem jak teraz dzieci jest chętnych dużo. Tylko, że to też naprawdę jak idziemy gdzieś z nimi [nazwa miejsca], tutaj mamy blisko czy coś, no to też jak szliśmy, no np. z piątką dzieci, to też od razu „ O, 500 plus, patologia”. Już były takie komentarze, bo ludzie takie po prostu: „ O, widzę że obrodziło”. No teraz jak po prostu weszło to 500 plus, no to teraz notorycznie po prostu różne są komentarze. Że: „O, patologia, bo piątka dzieci”. Staramy się na to po prostu nie reagować. Jak idziemy z dwójką niemowlaków, też nie chce tam się tłumaczyć, mówimy że to bliźniaki albo coś. Bo czasami jest tak, że jest mała różnica pomiędzy nimi, tak? Więc też już: „O, jakie bliźniaki”. Tak bliźniaki, bo nam się nie chcę każdemu już tam tłumaczyć, jaka jest po prostu sytuacja.

(NI, ZRZ-PR)

Postawy takie, jak opisane w powyższym przykładzie świadczą z jednej

strony o negatywnym postrzeganiu rodzin wielodzietnych w Polsce, z drugiej

zaś o niewielkiej świadomości społeczeństwa na temat opieki zastępczej, a być może nawet braku zrozumienia społecznej roli rodzin zastępczych. Postrzeganie zawodowych rodzin zastępczych czy rodzinnych domów dziecka w kategoriach

„biznesu” i „opłacalności” ekonomicznej jest z pewnością tendencją negatywną.

Nie tylko krzywdzącą i stygmatyzującą dla opiekunów, ale też, jak można przy-puszczać, niekorzystnie motywującą osoby rozważające i podejmujące pracę

w tym zawodzie.

118

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

4.10. OCENA UWARUNKOWAŃ KULTUROWYCH

WYCHOWANKÓW PRZEZ OPIEKUNÓW

Ocena uwarunkowań kulturowych wychowanków ma w świetle analizowane-

go materiału zróżnicowany charakter. W trakcie wywiadów wielu opieku-

nów chwaliło się osiągnięciami społecznymi swoich podopiecznych, rozpatrując je często nie tylko w kategoriach ich indywidualnych sukcesów, ale też własnego sukcesu wychowawczego. W ich opinii, pozytywne wyniki w nauce czy pozy-tywna ocena zachowań i postaw społecznych wychowanków stanowią niejako

legitymizację dla pełnionej funkcji i nadają sens ich misji społecznej. Rodzice zastępczy dążą do ukształtowania w dzieciach postaw prospołecznych, niejednokrotnie w odróżnieniu od ich naturalnego środowiska.

Oczywiście dzieci wiedzą, bo są nauczone, że nie co chcecie (…) już tak fajnie w ich główkach funkcjonuje, że jednak pracujemy, uczymy się, bo z tego coś mamy, to dziecko jest po pierwsze ułożone i nawet nie wie kiedy i już jest grzeczne, i ma tą satysfakcję że zarobiło, bo ja powtarzam dzieciakom, że wasza praca to jest nauka, bo często dzieci w rodzinach patologicznych z trudnościami, no nie miały takiego poczucia, matka albo nie dawała.

(NI, RDD)

Zarysowywana przez rodziców zastępczych różnica między tym, co „tu

i teraz” i tym, co „wcześniej”, jest granicą dotyczącą norm i wartości. Przebiega równolegle z granicą między kategoriami tego, co „normalne” i tego co (było)

„dysfunkcyjne”.

W [pada nazwa miejscowości] jest więcej tych patologicznych rodzin, tak, i to jest zupeł-

nie też problem, dużo jest takich domów, np. wie pani co, gdyby np. nasza K. [pada imię]

z P. [pada imię] nie były wyjęte z rodziny biologicznej, nie byłoby dobrze., a to są zupełnie dwie takie fantastyczne dziewczyny, które, z których jedna chce iść do fi lmówki, tak. Do liceum fi lmowego, więc, także to jest bardzo ważne tak, żeby tym dzieciakom, no właśnie może te rodziny zastępcze, które powinny powstawać faktycznie powinny wiedzieć, ale powinny znać i złe i dobre strony tego tak. np. my się bardzo cieszymy z tego, że np. jeżeli którekolwiek dziecko, które od nas wychodzi, założy sobie coś takiego, że w momencie kiedy przychodzi dziecko to robimy wszystko, żeby to dziecko wyszło na tzw. ludzi tak, czyli normalnie zaczęło funkcjonować w społeczeństwie, nie jak rodzice czy wcześniejsze po-kolenie, tylko normalnie, i że zakładamy sobie taki plan długoterminowy, jeżeli uda się jakimkolwiek dzieckiem to zorganizować, to jest wielkie wow i to jest coś fajnego. (NI, RDD) Nietypowe też się zdarzają. Chodzi o to przede wszystkim, jak przyjdzie, gdy dzieci trafi ą do nas na początku, starsze dzieci, powiedzmy to 8-9 czy 10-atek trafi , i on jest już tak zakorzeniony w swoim środowisku patologicznym, że jest zamknięty w sobie i nie da sobie Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 119

nic powiedzieć. Nie przyjmuje żadnych poleceń, próśb z naszej strony. Żadnego kontaktu nie przyjmuje. I to są właśnie te pierwsze dni takie najgorsze. I to stwarza nam najgorszy problem. Rzadko to się zdarza, ale kilkanaście razy się zdarzyło. (NI, ZRZ-PR) Stworzenie w rodzinie zastępczej odpowiednich warunków dla dorastania

wychowanków nie jest zadaniem łatwym. Łączy się ze znaczną odpowiedzial-

nością, koniecznością posiadania odpowiedniego doświadczenia, umiejętności,

wiedzy, a także różnorodnych zasobów, w tym niejednokrotnie wsparcia spo-

łecznego. Jego źródłem mogą być zarówno instytucje czy organizacje społeczne, jak i osoby bliskie: własne dzieci, sąsiedzi, znajomi. Zwłaszcza możliwość funkcjonowania dzieci w relacjach z osobami niezwiązanymi profesjonalnie z pieczą zastępczą wydaje się – w świetle zebranego materiału – przynosić pozytywne

efekty socjalizacyjne, a także wspierać w dzieciach rozwój umiejętności radzenia sobie w sytuacji umieszczenia w rodzinie zastępczej.

Moi synowie go ładnie nauczyli, bo kiedyś tak tam słyszeli na stadionie, jak tam jakieś w trakcie [nazwa lokalnego wydarzenia] jakieś uwagi, to nauczyli go mówić, że jak będą mówili, jak będą się z ciebie wyśmiewać, że jesteś mały, bo moje dzieci są karłowate, tak, to powiedz, że nie ważne, że jestem mały, ale jestem mądry. I jak będą mówić, że to nie są twoi rodzice, bo myśmy nie oszukujemy dzieci, od razu mówimy, że tak, mówi, że jak ktoś ci powie, że, i tak, i Kacper tak się bronił., a teraz to już (…) mówi Pan Bóg przygotował dla każdego człowieka podwójnych rodziców, jak się z moimi coś stało to mam zastępczych rodziców, i mówi, i mnie bardzo kochają, bardziej niż ciebie, bo mnie kultury uczą, a ciebie nie. Tak tym małym, tak odpowiadał. Bo mnie uczą i kultury, a ciebie twoi rodzice mają, mało cię kochają bo ciebie nie uczą kultury, bo jakbyś widział, to byś wiedział jak się zachować. I, a starszym też (…) wiem o tym, że to są moi zastępczy rodzice, ale tak na nich mówię, bo tak chcę. Bo te dzieci mają silną potrzebę mówienia. (NI, ZRZ-S) Praca rodziców zastępczych z dzieckiem trafi ającym do pieczy przypomina

niekiedy zderzenie dwóch odmiennych kulturowych rzeczywistości. Relacje opiekunów, którzy mają doświadczenie wychowywania dzieci z zaburzeniami zacho-

wań rysują obraz pracy szczególnie ciężkiej, nieustającej i niekiedy nie przynoszą-

cej wyczekiwanych efektów. W innych przypadkach w miejsce wyeliminowanych

negatywnych zachowąń pojawiają się inne. Zawodowi opiekunowie nieraz pozo-

stają w tych sytuacjach bezradni. Wówczas środkiem służącym stabilizacji sytuacji rodzinnej jest zwrócenie się z prośbą o wsparcie do specjalistów.

R1: Zerówkę powtarzał, więc rocznikiem powinien w pierwszej klasie iść, jako rocznikiem do komunii. Koniec, pod koniec yyy... No tak na Boże Ciało mama się odzywa, bo dziecko może do komunii będzie szło, więc chciała się spotykać z dzieckiem. No kontakt, ja nie zabraniałam żadnego kontaktu, no dobrze. Jak zaczęła mama przyjeżdżać, odwiedzać go, 120

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

to zaczął być agresywny. Tak agresja w nim wystąpiła duża, silna, że po prostu wszystkich bił i rozładowywał to wszystkie emocje. No i w szkole stwierdzili, że coś nie tak się dzieje u nas w domu, że te dziecko takie agresywne jest, ta dziewczynka psuje wszystko gryzie, niszczy. Ten chłopiec znowu agresywny jest. No i pani porozmawiała, no bo jak mama przyjeżdżała, ktoś tam przyjeżdżał do dzieci, no to przywoził słodycze, to, tamto. No i wychowawczyni powiedziała, że ona ma prawo przyjechać i odwiedzić nas jako wychowawczyni, co tu się w domu dzieje. No my się zgodziliśmy, dlaczego nie. No i ta pani przyjecha-

ła wychowawczyni. No i tak, a no mówię mają to, każdy ma swój pokój, proszę zobaczyć, a one takie bałaganiarze były i nie posprzątały tego dnia, bo czekały na tą panią, bo pani do nich przyjedzie. No i pani przyjechała, no i ale słuchaj no nie można tak, no musisz sprzątać. Masz fajne tutaj. Ale ta pani nie przywiezła słodyczy. Nie bawiła się tylko z nim, tylko przyjechała ogólnie porozmawiała ze mną, z wujem. Tak ogólnie z tymi wszystkimi dziećmi. No i pani wyszła. No i ja wyszłam odprowadzić do drzwi. No i mąż został sam, słyszy, że krzyczy jego brat, ten młodszy. Mąż wpada do pokoju, a ten złapał długopis i mu wbijał w szyję ten długopis. No i co, złapaliśmy ten długopis. No i skrzyczeliśmy go. Na drugi dzień pojechałam do szkoły, bo on liczył, że pani przywiezie słodycze i przyjdzie tylko do niego, a nie, że przyjechała do nas tu wszystkich. Nie przywiezła słodyczy, nie przywiezła nic. Tak nie powinno być, ta pani powiedziała, że do mnie przyjedzie, moja wychowawczyni, a nie przyjechała do wszystkich dzieci i ze wszystkimi dziećmi porozmawiała ogólnie i wami. Miał takie pretensje, żal. No i chciał wyładować na tym bracie. No i pojechałam do szkoły. Ja mówię, że proszę panią pani przyjechała odwiedzić. Pani zapyta się co się stało w domu po pani wizycie. Mówię on chciał zabić brata, mówię wbijał mu długopis w szyję.

No i pani go wzięła na rozmowę, rzeczywiście. No i ta dziew... Później było tak, że powiedziałam mamie, że jednak nie będzie komunii w pierwszej klasie. Ja puszczam z klasą. Nie rocznikowo, tylko z klasą puszczam dzieci do komunii. No to mama urwała kontakt. No to się wszystko wyciszyło, wszystko okej, było bardzo dobrze.

M: I z tym zachowaniem też się poprawiło.

R1: Też. Było wszystko bardzo dobrze, pięknie. Nie ma agresji, Nie ma nic. Mama zaczęła odwiedzać w drugiej klasie, no bo już komunia będzie w drugiej klasie. Mama zaczęła odwiedzać, no to zaczęły się lęki. (NI, RDD)

W kontekście uwarunkowań kulturowych sprawowania pieczy zastępczej

zarysował się również interesujący wątek dotyczący utożsamiania niepożąda-

nych zachowań wychowanków nie tylko (lub nie tyle) z ich pochodzeniem spo-

łecznym, ale też uwarunkowaniami biologicznymi.

R2: No z tych rodzin to nie są takie dzieci, żeby tam osiągać studia, można powiedzieć. Oni ledwo kończą zawodówkę czy cośkolwiek.

M: Tak? Nie mają większych ambicji?

R2: Nie, to są genetycznie...

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 121

R1: Może ja powiem...

R2: To jest inaczej, inaczej można przystosować to dziecko, może nie pić tego alkoholu, może nie być agresywnym do innych ludzi, ale z tych dzieci to nie wyrastają doktorzy, czy super coś tam...

R1: Wcale się z tym nie zgadzam. Bo są dzieci, które chcą się uczyć, i są dzieci, które chcą mieć duże wykształcenie. Jest to mała grupka, tak. Ale są. (NI, ZRZ-Z)

Mieszanie wątków „obciążeń” genetycznych z przyswojonymi norma-

mi, wartościami, wzorami zachowań czy modelami osobowymi jest dla części

opiekunów sposobem na usprawiedliwienie problemów wychowawczych ich

podopiecznych, zwłaszcza gdy mają one charakter cykliczny lub długotrwały.

Jednocześnie dziedzictwo genetyczne bywa rozpatrywane jako zgeneralizo-

wana, główna przyczyna niepowodzeń podopiecznych: w szkole, w relacjach

interpersonalnych z rówieśnikami i dorosłymi, czy wreszcie braku sukcesów

w życiu dorosłym. Jest to niestety konstrukt logiczny sprzyjający negatywnemu postrzeganiu dzieci trafi ających do pieczy zastępczej, której przyczyną są naj-prawdopodobniej niedobory wiedzy i umiejętności, a więc również niedostatki

szkoleniowe w zakresie pracy z dziećmi z zaburzeniami zachowań. Jest to bez

wątpienia jeden z obszarów wymagających szczególnej uwagi zarówno pod ką-

tem właściwego kierowania wychowanków do rodzin zastępczych, jak i treści

kształcenia przekazywanych opiekunom w ramach szkoleń. Należy podkreślić,

że przedrostek „zawodowa” nie oznacza, że każda rodzina zastępcza posiada

wiedzę i kompetencje odpowiednie do pracy z każdym podopiecznym. Świado-

mość tych ograniczeń podkreślali niekiedy sami rozmówcy.

No, a tutaj jest tak, że no ruchomo tak, że te dzieci przychodzą, odchodzą. I może to jest z korzyścią w niektórych przypadkach oczywiście. Tzn. psychologicznie, tak sobie myślę, że do pewnego momentu pewnie dałabym sobie radę ale np. jak bym miała chłopca, który ma np. 13, 14 lat. Nastolatek tak, i byłby np. no wiadomo, jakie są dzieci w tym wieku. To raz., a po drugie z takiego środowiska też tak, z którego wychodzą. Najczęściej jest to patologia, wiec jakieś tam bluźnierstwa. Człowiek, próbuje tak, żeby go wyprostować. No miałam chłopca, który kradł, tak w szkole. No ale powiem szczerze, że postępy były dosyć duże.

Współpracowałam, ze szkołą, z psychologiem, z wychowawcą. I postępy były duże. Jakby był taki bardzo duży chuligan, no nie wiem, jakieś papierosy, jakieś coś. Nie wiem czy bym sobie poradziła. No, no bo jak by się nie dał zresocjalizować, że tak powiem. (NI, ZRZ-PR) Dlatego, że jeżeli jest problem patologiczny w rodzinie, gdzie są dzieci 11, 12, 13, 17-letnie, ja sobie nie wyobrażam wziąć takie dziecko do siebie. Bo ono robi piekło w całej rodzinie. Wtedy takie... Jeżeli nie ma rodziny, bo rozumiem, że to jest rodzina patologiczna, jeśli nie będzie patologiczna to zawsze ktoś z rodziny, babcia, ciocia, kuzynka, sąsiadka, 122

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

ale weźmie na wychowanie, tak? a jeżeli to jest patologia, to tam nie ma nikogo, kto by mógł wziąć. Tam albo są alkoholicy, albo koś kogo to nie interesuje, nie? Więc te placówki powinny istnieć dla tych dzieci. Ale takie dziecko, które się urodzi, które jest malutkie, któ-

re jest takie do 10 roku życia, one powinny być dawane do domów. Normalnych domów.

Bo ja sobie nie wyobrażam, żeby dzieci były w placówkach. (NI, RDD)

Szczególną sytuacją jest sprawowanie opieki (zwłaszcza w następstwie

umieszczenia w trybie interwencyjnym) nad dzieckiem pochodzącym z mniej-

szości etnicznej. Są to przypadki stosunkowo rzadkie, jednak w świetle wypo-

wiedzi wąskiej grupy badanych mających takie doświadczenia, rodziny zastęp-

cze nie są przygotowywane na ewentualność sprawowania opieki nad dzieckiem

innokulturowym.

M: Wspominała pani, że te dzieci przychodzą i odchodzą, i że to są różne dzieci kulturowo, z różnych kultur…

R: Tak, no raz nam się zdarzył cyganek.

M: I jak sobie Państwo radziliście z tym.

R: To też był mały chłopiec, więc on też tam za dożo nie mówił, porozumiewaliśmy się jak małymi, z każdymi maluchami, gestami, ale nie był długo, bo od razu był przekazany do ojca biologicznego, bo to od matki było dziecko zabrane, a od razu odzyskał je ojciec biologiczny.

M: Nie wiecie państwo, co się z nim działo później?

R: Nie, mieliśmy też dzieciątko, gdzie matka była Polka, a ojciec Filipińczyk, ale to też była taka sytuacja, że panie z PCPR-u przywiozły nam dziecko, też malutkie, kilka miesięcy miały. (NI, ZRZ-PR)

4.11. PROCES WYCHOWAWCZY W OPIECE

ZASTĘPCZEJ (PROBLEMY WYCHOWAWCZE,

PROBLEMY EDUKACYJNE, PROBLEMY

PSYCHICZNE,

DEMORALIZACJA)

Problemy wychowawcze

Problemy wychowawcze doświadczane przez opiekunów najczęściej wyni-

kają z pewnych wzorów, które zostały przyswojone przez podopiecznych w ich

rodzinach biologicznych. Najczęściej za brak posłuszeństwa i brak szacunku

dla autorytetu starszych osób opiekunowie winią rodziców biologicznych pod-

opiecznego.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 123

R1: To znaczy raz mieliśmy przez tydzień trójka albo czwórka z S. [pada nazwa miejscowości]. O Boże.

R2: No, były strasznie rozpuszczone i w cudzysłowie po ścianach chodziły. Bezstresowo wychowane były.

R1: To była ta trójka, ale jeszcze wtedy mieliśmy jakieś dzieci, już nie pamiętam.

R2: Nasz K. [pada imię] był.

R1: a nasz K. [pada imię], no on był 2 lata, a wtedy mieliśmy troje K. [pada imię], jak nasz K. [pada imię], duży K. [pada imię] i zawadiaka K. [w tym miejscu pada imię] i tak wołali-

śmy. No to wtedy o Jezu, co to za dzieci były, naprawdę. Był chłopaczek, on do pierwszej klasy chodził, to był koniec maja, początek czerwca, u nas byli. Ja mówię tak, nie chodzisz do szkoły, no to będziemy pisać czy to trochę czytać, więc on wypisywał list do mamy, że ja go to gnębię. Że ja go przymuszam do nauki ciągle, a mi w oczy powiedział, że w ogóle dziećmi nie powinnam się zajmować. Bo ja nie umiem się zajmować dziećmi. Bo ja mu kazałam poukładać ołówki, kredki, czy kartki jak ma pomalować. On żeby układał? To ja powinnam zrobić.

R2: Komputer i ze starszą młodzieżą się zadawał.

R1: Wracał do domu koło 23:00. (NI, ZRZ-PR).

Niekiedy opiekunowie zastępczy kłopoty wychowawcze wiążą z wiekiem

podopiecznego. Część opiekunów twierdziła, że kilkunastoletni wychowanko-

wie dostarczają o wiele więcej problemów wychowawczych niż dzieci kilkulet-

nie. W ich przekonaniu okres dorastania sprzyja problemom wychowawczym,

choć nie są one specyfi czne jedynie dla dzieci objętych piecza zastępczą.

Jakim dużym wyzwaniem dla mnie była w ogóle opieka nad tą 17-latką. Bardzo trudne, trudne dziecko, poranione, z przeszłością. Yyy i no nie wiem, tak mogę opowiadać o tym, tak, tak? […] To znaczy ja już wiedziałam, że to jest strasznie problemowe dziecko. Nawet pani psycholog z PCPRu, to już później ona, bo były różne takie, różne były problemy z nią, powiedziała mi, że ona nawet nie była mi w stanie pomóc. Jak ja miałam jakiś problem i dzwoniłam, to ona powiedziała, że ona nie czuje się na siłach, bo ona już tak długo pracowała z tą dziewczyną wcześniej, że ona, że ona mi nie pomoże, więc tutaj mówi jest potrzebny bardzo dobry psychoterapeuta, żeby w ogóle... yyy… no, ale ona też nie, też nie yyy... nie chciała też tej pomocy tak. (NI, ZRZ-Z).

Problemy edukacyjne

Problemy edukacyjne w zdecydowanej większości współwystępują z pro-

blemami wychowawczymi. Wychowankowie, którzy nie respektują poleceń

swoich opiekunów, nie zgadzają się z ich decyzjami i metodami wychowawczymi

jednocześnie nie realizują w pełni obowiązku edukacyjnego, opuszczają zajęcia szkolne, nie odrabiają prac domowych i mają kłopoty w nauce.

124

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

No i na początku było wszystko OK, a teraz zaczął się problem i zaczęło się z powrotem.

No i do szkoły. Najpierw uciekła, patrzę nieodrobione lekcje. Dziewczyno, było to do odrobienia (…) Było to do odrobienia, ona nie wiedziała. Wpadła, mówię, no to teraz odrobisz.

Nie odrobię, bo nie zdążę do szkoły. Zdążysz. Nie. I się zaczęło. No mówię, jak ty pójdziesz z nieodrobionymi lekcjami do szkoły. Odrobimy to. Jak wpadnie w taki szał, to później już koniec. Nie dociera nic, w innym świecie jest. No i czekałam, żeby ją puściło. Autobus pojechał już. No mówię, to najwyżej nie chodź. Wzięła mi uciekła do tej szkoły. (NI, RDD) Demoralizacja wychowanków

Jednym z problemów doświadczanych podczas codziennego funkcjonowa-

nia rodziny zastępczej jest demoralizacja wychowanków. Głównymi przejawami

demoralizacji były: brak szacunku dla opiekunów pieczy zastępczej, wulgarny

język, nierespektowanie zasad, a czasami także łamanie prawa.

[…] nadzwyczaj wybuchowa, taka, taka, nic jej nie pasowało, nawet ktoś się spojrzał na nią nie tak, to już jej nie pasowało, więc ja już tak wszystkich uczulałam, mówię machnijcie ręką, taka była wulgarna. Przyszli to z takimi tymi przezwiska: „ty szmato”, „ty śmieciu”, „ty taki, taki cwelu”, „ty geju”, jeny, te przezwiska, i ona też od razu jak tam jej coś nie pasowa-

ło, to cały stek tych wyzwisk. (NI, ZWZ-Z).

Z wypowiedzi pracowników kurateli sądowej, a także z wypowiedzi opie-

kunów wynika, że w celu ochrony pozostałych wychowanków czasami należy

podjąć decyzję o przeniesieniu zdemoralizowanego podopiecznego do wyspe-

cjalizowanej instytucji, np. młodzieżowego ośrodka terapii.

Dla dziecka zdemoralizowanego znajdzie się miejsce w młodzieżowym ośrodku socjoterapii, ponieważ takie dziecko wpływa demoralizująco na inne dzieci, które zaczynają, nie wiem, bluźnić, popalają papierosy. I trzeba to dziecko chwilowo odizolować od reszty.

Żeby móc rozpocząć proces terapeutyczny. (IDI, kurator sądowy).

4.12. CODZIENNE FUNKCJONOWANIE RODZIN

ZASTĘPCZYCH (PROBLEMY DNIA CODZIENNEGO)

Porządek dnia

Codzienne funkcjonowanie rodzin zastępczych, w momencie kiedy najważ-

niejsze problemy udaje się rozwiązać, w zasadzie w dużej mierze przypomina

schemat dnia rodzin biologicznych. Opiekunowie starają się wprowadzić pe-

wien stały harmonogram, który z jednej strony jest dla podopiecznych źródłem Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 125

bezpieczeństwa, stabilizacji i przewidywalności sekwencji zdarzeń, zaś z drugiej uczy pewnej regularności zachowań związanych z funkcjonowaniem w rodzinie.

Zaczynamy od pobudki. U nas w domu mamy ustalone dyżury , w każdy dzień tygodnia dyżur pełni dwójka dzieci, jest to mieszanka starszy z młodszym, w sobotę mamy ustalony dyżur my, tak żeby nie być poza obiegiem. Czyli jest śniadanie dla dzieci z rana, oczywiście poranna toaleta wcześniej. (NI, RDD).

Zaufanie

Codzienne funkcjonowanie rodzin opiera się w dużej mierze na budowaniu

i przejawianiu zaufania, które jest źródłem poprawnych, bliskich relacji pomię-

dzy opiekunami a podopiecznymi. Ci ostatni w momencie kiedy więź z rodzicami zastępczymi jest silna, często zwracają się o rady w codziennych sprawach ufając udzielanym podpowiedziom. Gotowość do dzielenia się swoimi problemami

wskazuje na „poprawne” funkcjonowanie dzieci w rodzinach zastępczych.

[…] chociaż też taką sobie pozycję wyrobiłam że oni też przychodzą też z takich pierwszych miłości, zerwań to ich pocieszam na wszystkie strony, mamy taki taki otwarty dia-log, że oni przychodzą do mnie i mi się tak zwierzają i wiedzą że ja tego nie powiem, już nawet na początku to „chodź ciocia bym ci coś powiedział czy powiedziała, tylko nie powiesz nikomu” ja mówię że nie powiem, to oni już teraz nawet nie używają tego słowa, przychodzą i opowiadają. (NI, ZRZ-Z)

Relacje pomiędzy dziećmi w rodzinie zastępczej

W codziennym funkcjonowaniu rodziny zastępczej istotne pozostają nie

tylko relacje pomiędzy opiekunami a podopiecznymi, lecz także kontakty pomię-

dzy dziećmi, w tym także dziećmi biologicznymi i tymi z pieczy zastępczej. Jest to bardzo ważny element budowania relacji w systemie jaki tworzy rodzina Nie zawsze już od początku te relacje są poprawne. Bywa, że dzieci biologiczne nie akceptują lub trudno im się pogodzić z obecnością dzieci z pieczy zastępczej, którym rodzice poświęcają czas i uwagę.

Zaczynaliśmy pogotowie, no to mieliśmy własnego syna 10-letniego. On później też zaczął

pomagać. Dzieci na kolana, zabierał do siebie do komputera. Fajnie, bo miały taki kontakt ze starszymi. Naśladowały go, czasem ich przypilnował. (NI, ZRZ-PR)

Więc te dzieci starsze, - dobrze, no mamo jeśli masz ochotę, jeśli chcesz, to tak. Ale jak przyszły pierwsze dzieci, w pokoju zamykał się, był taki bardzo obrażony. Więc ja musiałam iść do niego do pokoju, wziąć go na kolana, przytulić, powiedzieć, że go kocham mówiłam,- zobacz Adasiu, masz mamę, masz tatę, masz rodzeństwo, a te dzieci nie mają ani mamy, ani taty, są głodne... Widziałeś jak mamusia przywiozła te dzieci, jak wyglądały.

126

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

No tak widziałem. Mówię, one nie miały co w domu jeść, musimy im pomóc. I tak przez tydzień, a później już było dobrze. I do tej pory z Kacprem… Co on wyprawia, matko. Jest w domu, to znaczy pracuje, ale mieszka jeszcze z nami. Także później już było, super, bawił

się z tymi dziećmi. No fajnie, fajnie. Zresztą jak u nas są święta czy Wielkanoc czy Boże Narodzenie, zwłaszcza na Boże Narodzenie jak robimy paczki, to nie ma tak, że wszyscy paczki dostaną, a dziecko nie. Mały drobiazg, ale prezent jest. Jak mieliśmy piątkę to też każdy dostawał, bo każdy (niezrozumiałe słowa) także dla każdego dziecka był prezent.

Dziecko traktują, jakby to był siostra czy brat. Teraz ostatnio jak do mnie dzwonili to pytają mamo przybył nam jakiś brat czy siostra? Także spokojnie, fajnie, fajnie. (NI, ZRZ-PR) 4.13. OPIS DOBRYCH PRAKTYK

Przeprowadzone w ramach badań rozmowy z ekspertami pozwoliły na iden-

tyfi kację sprawdzonych dobrych praktyk w zakresie wspierania zawodowej

pieczy zastępczej. Na terenie województwa łódzkiego realizowane były i są dzia-

łania na rzecz osób prowadzących zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy

dziecka, jak również na rzecz wsparcia dzieci i młodzieży z tych rodzin, w tym pozostających w procesie usamodzielnienia. Należy jednak podkreślić, że sami zainteresowani, potencjalni benefi cjenci, często nie mają wiedzy na temat tych praktyk. Opiekunowie zastępczy najczęściej nie byli w stanie wskazać projektów czy działań wspierających ich funkcjonowanie, poza świadczeniami pieniężnymi czy wsparciem koordynatora pieczy zastępczej. Wskazywane przez ekspertów

dobre praktyki tylko sporadycznie pojawiały się w wywiadach indywidualnych

z opiekunami, mimo że zinstytucjonalizowane formy wsparcia były przedmiotem

pytań. Oznacza to, że nie są one należycie nagłośnione lub (z różnych przyczyn, w tym niedoborów fi nansowych) obejmują swoimi działaniami tylko mały odse-tek zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka. Warto jednak

przywołać niektóre z nich jako przykłady sprawdzonych i efektywnych działań

oraz inicjatyw wspierających te podmioty.

Projekt „Szansa w rodzinie zastępczej” 5

Projekt „Szansa w rodzinie zastępczej” był realizowany w latach 2016-2017

przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Radomsku. Projekt był współfi -

nansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Regio-

nalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego na lata 2014-2020.

W jego ramach realizowane były zadania wspierające rozwój takich usług, jak: 5

Źródło: htt p://pcprradomsko.pl/images/EFS/Info.pdf (dostęp: 17.03.2019).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 127

specjalistyczne poradnictwo, koordynacja pieczy zastępczej, sprawowanie opieki nad dziećmi, szkolenia dla opiekunów zastępczych w zakresie wzmacniania ich

kompetencji opiekuńczo-wychowawczych, organizacji grup wsparcia dla rodzin

zastępczych, wspieranie sprawowania opieki nad dziećmi i przy pracach gospo-

darskich (zatrudnienie osób do pomocy w rodzinnych domach dziecka), profi laktyka zachowań ryzykownych dla dzieci i młodzieży z pieczy zastępczej (organizacja wyjazdowego obozu profi laktyczno-terapeutycznego oraz stacjonarne grupowe

zajęcia profi laktyczno-terapeutyczne). Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że jednym z kluczowych działań realizowanych przez „Szansę…” była usługa superwizji dla koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej. Superwizja odbywała się dwa razy w miesiącu. Zadaniem spotkań superwizyjnych było wsparcie koordynatorów w rozwiązywaniu trudności merytorycznych i emocjonalnych pojawia-

jących się w ich pracy. Dodatkowym atutem projektu była możliwość częstego

kontaktu z superwizorami. Projekt jest oceniany przez ekspertów jako szczególnie efektywny, znacząco podnoszący jakość pracy i współpracy w ramach rodzinnej

pieczy zastępczej ze względu na swoje holistyczne podejście do problematyki.

Stowarzyszenie Zastępczego Rodzicielstwa6

Stowarzyszenie Zastępczego Rodzicielstwa jest organizacją pozarządową

powstałą z inicjatywy rodziców zastępczych poszukujących wsparcia w opie-

ce i wychowywaniu podopiecznych. Stowarzyszenie realizuje szereg szkoleń

i warsztatów skierowanych do rodzin zastępczych, w tym według autorskich

systemów szkoleniowych. Prowadzi również własny ośrodek szkoleniowy. W ra-

mach Stowarzyszenia prowadzone są również cykliczne spotkania grup wsparcia, w zgodzie z ideą samopomocy. Stowarzyszenie oferuje wsparcie emocjonalne

opiekunom w realizacji funkcji rodziny zastępczej, a także dzieciom i młodzieży z rodzin zastępczych. Jego działania obejmują również propagowanie programu

współpracy rodzin zastępczych i instytucji, które z założenia mają im służyć –

mikrosystemy wsparcia. Ma 19 oddziałów na terenie całego kraju, w tym liczący 142 członków SZR Oddział w Łodzi, obejmujący okręg łódzki, łódzki wschodni,

zgierski, poddębiczański, pabianicki, łaski, łowicki, tomaszowski, pajęczański7.

W kontekście organizacji współpracy i wzajemnego wsparcia między rodzi-

nami zastępczymi warto nadmienić, że taką działalność na terenie województwa łódzkiego prowadzi również Fundacja „Ja i mój dom”. Organizacja zajmuje się m.in. wspieraniem grup samopomocowych oraz promocją wolontariatu na rzecz

rodzinnej pieczy zastępczej.

6

Źródło: htt p://www.jasky.pl/rodzinyzastepczelodz/ (dostęp: 17.03.2019).

7

Źródło: htt p://www.sierczynek.org.pl/dokumenty/oddzialy%20SZR.pdf (dostęp: 17.03.2019).

128

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Wehikuł usamodzielnienia8

Wehikuł usamodzielnienia to program realizowany przez Fundację Robinson w kilkunastu miastach na terenie Polski. Program obejmuje co roku ponad

200 młodych ludzi z pieczy zastępczej wchodzących w etap usamodzielniania.

W jego ramach otrzymują oni regularne, długoterminowe wsparcie w tym pro-

cesie, poprzez przekazywanie praktycznej wiedzy i umiejętności oraz kształtowanie postaw sprzyjających zaradności i odpowiedzialności w samodzielnym

dorosłym życiu. Program obejmuje zarówno podopiecznych wywodzących się

z rodzinnych form pieczy zastępczej, jak i z pieczy instytucjonalnej. Wehikuł to lokalna grupa usamodzielnienia, licząca od 12 do 20 osób w wieku od 16 do 24

lat, które spotykają się co dwa tygodnie przez okres trwania roku szkolnego, by uczyć się wspólnie praktycznych umiejętności potrzebnych w dorosłym życiu,

zapewniając jednocześnie uczestnikom możliwość dzielenia się doświadcze-

niami i zapewniając wsparcie emocjonalne. Tym samym obok nauki praktycz-

nej Wehikuły pełnią również funkcję grup samopomocowych, obejmując oso-

by o podobnej historii, doświadczeniach i celach. Zajęcia są prowadzone przez lokalną wykwalifi kowaną kadrę, pozostającą pod opieką superwizora. Oferta

obejmuje m.in. warsztaty z zakresu konstruktywnej komunikacji, zarządzania bu-dżetem domowym, funkcjonowania na rynku pracy, przedsiębiorczości, dbania

o zdrowie i prowadzenia zdrowego stylu życia czy wiedzy prawnej przydatnej

w procesie usamodzielnienia. Obok zajęć grupowych Wehikuł zapewnia również

wsparcie indywidualne, dzięki możliwości indywidualnej pracy metodą mentoringu w wybranych obszarach: relacje, edukacja, praca, fi nanse, zdrowie, prawo.

4.14. WNIOSKI I POWIĄZANE Z NIMI REKOMENDACJE

Analiza materiału empirycznego – wywiadów narracyjnych i indywidualnych

wywiadów pogłębionych – pozwoliła na sformułowanie rekomendacji dla

lokalnej polityki społecznej, odnoszących się do zidentyfi kowanych problemów oraz wynikających z nich potrzeb zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych

domów dziecka. Wnioski i rekomendacje uporządkowano według obszarów te-

matycznych, których dotyczą: Przygotowanie rodzin do podjęcia roli ZRZ, Organizacja wsparcia społecznego ZRZ, Organizacja wsparcia psychologicznego ZRZ, Współpraca ZRZ z innymi podmiotami. Sformułowano również rekomendacje

o charakterze badawczym.

8

Źródło: htt ps://www.fundacjarobinson.org.pl/wehiku-usamodzielnienia (dostęp: 17.03.2019).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 129

PRZYGOTOWANIE RODZIN DO PODJĘCIA ROLI RODZINY

ZASTĘPCZEJ

1. Młodzi stażem opiekunowie pieczy zastępczej, którzy obejmują opieką jako

pierwsze lub jedno z pierwszych dziecko wymagające dużego zaangażowa-

nia, na przykład z powodu uciążliwej choroby lub silnego stopnia demoraliza-

cji, dość szybko wytracają motywację do pełnienia roli rodzica zastępczego.

Rekomendacje:

• Istnieje

konieczność uważnego doboru rodziny zastępczej do dziecka

pod kątem posiadanych przez nią kompetencji – tak, aby sprostać sy-

tuacji i objąć należytą opieką wychowanków.

• W ramach szkoleń skierowanych do kandydatów na rodziców zastęp-

czych, a także osób „wchodzących w system pieczy zastępczej” istnieje

konieczność uwzględnienia problematyki metod radzenia sobie w sy-

tuacjach przejawiania przez dzieci zachowań dysfunkcyjnych, demora-

lizacji, a także różnego typu zaburzeń.

2. Realizacja funkcji opiekuńczej wymaga od opiekunów m.in. posiadania wie-

dzy medycznej z zakresu rozpoznawania złego stanu zdrowia dzieci czy mło-

dzieży. Opiekunowie deklarują brak tego typu zagadnień podczas przezna-

czonych dla nich szkoleń. Wiedzę w tym zakresie muszą nabywać głównie

poprzez doświadczenie.

Rekomendacje:

• Publikacja poradnika obejmującego podstawowe treści z zakresu wie-

dzy medycznej.

• Stworzenie

możliwości konsultacji medycznej (np. telefonicznie) dla za-

wodowych rodzin zastępczych.

ORGANIZACJA WSPARCIA SPOŁECZNEGO ZAWODOWYCH

RODZIN ZASTĘPCZYCH

3. Część zawodowych rodzin zastępczych skarży się na niewielkie wsparcie, na jakie mogą liczyć w ramach swych społeczności lokalnych. W wywiadach z opie-

kunami pojawił się w tym kontekście ciekawy wątek powołania stowarzyszenia

rodzin zastępczych. W ramach stowarzyszenia opiekunowie mogliby wymie-

niać się swoimi doświadczeniami i praktycznymi poradami związanymi z wy-

chowaniem, lecz także rozwiązywaniem bieżących problemów (np. prawnych,

organizacyjnych, związanych z dostępem do specjalistycznej opieki medycz-

130

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

nej, psychologicznej i psychiatrycznej). Z rozmów z ekspertami wynika, że takie stowarzyszenie działa na terenie województwa łódzkiego (zob. Dobre praktyki).

Należy wobec tego rozważyć działania mające na celu podniesienie poziomu

nie tylko wiedzy i rozszerzenie umiejętności z zakresu samoorganizacji i samopomocy rodzin zastępczych, ale również popularyzację już działających grup

i stowarzyszeń samopomocowych i innych podmiotów pozarządowych świad-

czących wsparcie rodzinom zastępczym. Społeczność rodzin zastępczych to

potencjał, który nie jest, jak dotąd, w pełni wykorzystywany. Eksperci, z który-mi rozmawiano wskazują, że zasoby wsparcia emocjonalnego, instrumentalne-

go, informacyjnego, a nawet materialnego tkwią w samym środowisku rodzin

zastępczych. Również w tym środowisku można odnaleźć potencjalnych tre-

nerów dla innych rodzin zastępczych. Jest to propozycja rozwiązania, którego efektywność już sprawdzono (np. projekt „Szansa”) i potwierdzono. Znajomość

trenera w społeczności, możliwość utrzymywania z nim stałego kontaktu (we

wspomnianym projekcie jego dostępność „wręcz na telefon”) sprzyja dobrym

relacjom między podmiotami systemu pieczy zastępczej (np. na linii koordyna-

tor-rodzina), co jest widoczne np. w miejscowościach mniej zurbanizowanych,

gdzie relacje te układają się znacznie lepiej.

Rekomendacje:

• Inspirowanie/wspieranie rodzin zastępczych w tworzeniu struktur

typu stowarzyszenia, grupy samopomocowe, grupy wsparcia, prowa-

dzone zgodnie z zasadami empowerment i auto-advocacy:

–

Przygotowanie przez organizatora pieczy zastępczej broszury in-

formacyjnej skierowanej do rodzin zastępczych na temat podmio-

tów pozarządowych działających na rzecz wspierania rodzinnej

pieczy zastępczej (w tym organizacji samopomocowych).

–

Uwzględnienie treści z zakresu samoorganizacji i samo-rzecznictwa

w ofercie szkoleniowej skierowanej do rodzin zastępczych. Rzecznic-

two ( advocacy) polega na wspieraniu klientów w dążeniu do zdobycia

tego, co im się należy lub powinno im się należeć (Beckett 2010: 136).

Występuje w różnych formach, jedną z nich jest wspieranie klientów

(np. poprzez informowanie ich o przysługujących prawach), by byli

rzecznikami we własnej sprawie, tj. by potrafi li samodzielnie nego-

cjować z instytucjami publicznymi, reprezentować własny interes

w sądach, urzędach, instytucjach wsparcia etc. Samo-rzecznictwo za-

wodowych rodzin zastępczych, występujących indywidualnie lub np.

w formie stowarzyszeń jest niezbędnym elementem sprawnie dzia-

łającego systemu pieczy zastępczej, gdyż zapewnia, że ich głos jest

dobrze słyszalny (zob. Kacprzak, Kudlińska 2014: 115).

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 131

• Uwzględnienie możliwości specjalizacji w zakresie szkolenia rodzin za-stępczych przez doświadczonych opiekunów zastępczych.

• Przeprowadzenie cyklicznych informacyjnych kampanii społecznych

na rzecz wspierania zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych do-

mów dziecka, w celu zwiększenia świadomości społecznej na temat ich

funkcjonowania i zachęcenia do wspierania osób prowadzących rodzi-

ny zastępcze.

4. Kwesti ą, która pojawiła się w wypowiedziach osób prowadzących zawodowe

rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka było niewystarczające wsparcie

ze strony organizatorów pieczy zastępczej. Na terenie województwa łódzkie-

go organizatorem pieczy zastępczej są Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie,

Miejskie Ośrodki Pomocy Rodzinie i Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.

Eksperci wskazują na dopuszczoną przez ustawodawcę możliwość pełnienia

roli organizatora rodzinnej pieczy zastępczej nie tylko przez jednostkę organizacyjną powiatu ale też przez podmiot, któremu powiat zleciłby realizację

tego zadania na podstawie art. 190 zlecenie realizacji zadań jednostek samorządu terytorialnego.

Rekomendacja:

• Należy rozważyć możliwość realizacji zadania własnego powiatu z za-

kresu wspierania rodziny, a dotyczącego pełnienia roli organizatora

pieczy zastępczej poprzez jego zlecenie podmiotom sektora pozarzą-

dowego.

ORGANIZACJA WSPARCIA PSYCHOLOGICZNEGO

ZAWODOWYCH RODZIN ZASTĘPCZYCH

5. Niezwykle ważnym ustaleniem wynikającym zarówno z wywiadów z oso-

bami realizującymi funkcję rodziny zastępczej, jak i pracownikami instytucji w systemie pieczy zastępczej jest brak lub niedostatek wsparcia psychologicznego i emocjonalnego świadczonego na rzecz rodzin zastępczych.

Opiekunowie zastępczy nie mają najczęściej możliwości uczestniczenia

w spotkaniach organizowanych w celu rozwiązywania bieżących proble-

mów, pracy nad relacjami z wychowankami czy realizacji potrzeb związa-

nych z ich codziennym funkcjonowaniem. Na niedostatek wsparcia wska-

zują również koordynatorzy pieczy zastępczej, odpowiadający za kontakt

z rodzinami zastępczymi. Jako osoby działające niejako w roli instytucji

„pierwszego kontaktu” są obarczone dużą odpowiedzialnością, a niejedno-

132

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

krotnie także dużym ładunkiem emocjonalnym pojawiającym się w pracy z rodzinami zastępczymi. Eksperci wskazują, że termin „zawodowa rodzina

zastępcza” nie oznacza pełnej profesjonalizacji działań, a tym samym, że

rodziny są w stanie poradzić sobie emocjonalnie i psychologicznie w każdej

sytuacji wynikającej ze sprawowania pieczy nad wychowankiem. Koniecz-

ne jest, by mogły liczyć na stałe wsparcie, co przyczyniłoby się do wzrostu

efektywności w wypełnianiu przez nie zadań w ramach pełnienia funkcji

rodziny zastępczej.

Rekomendacje:

• Rodzice

zastępczy powinni zostać objęci możliwością uczestniczenia

w regularnych spotkaniach superwizyjnych, w ramach których mieliby

możliwość kontaktu z wykwalifi kowanym psychoterapeutą, omówie-

nia bieżących problemów i wypracowania rozwiązań. Istnieje potrzeba

zabezpieczenia środków na cel, związany z zapewnieniem superwizo-

rów rodzinom zastępczym. Dobrym rozwiązaniem byłoby, gdyby grupy

superwizyjne prowadzili superwizorzy doświadczeni w obszarze pieczy

zastępczej.

• Spotkania superwizyjne powinny być również standardem dla koor-

dynatorów pieczy zastępczej. Istnieje w tym obszarze ogromny, nie-

wykorzystywany potencjał – w Polsce działają podmioty zajmujące

się prowadzeniem profesjonalnej superwizji (np. Polskie Towarzystwo

Psychologiczne). Za ich pośrednictwem istnieje również możliwość

wyszkolenia osób zajmujących się koordynacją pieczy zastępczej do

prowadzenia spotkań superwizyjnych w regionie łódzkim.

6. Doświadczenie przez dzieci skrajnych emocji na skutek ekspozycji na bardzo silne stresory w rodzinie pochodzenia wymaga nasilonych działań w celu zapewnienia im wsparcia emocjonalnego. Kwalifi kacje opiekunów nie zawsze

dają możliwość udzielenia podopiecznym wsparcia w tym zakresie. Często

bowiem sami nie potrafi ą sobie poradzić z własnymi emocjami powstałymi

na skutek doświadczeń biografi cznych podopiecznego. Profesjonalne wspar-

cie wychowanków powinno być także uzupełnione działaniami mającymi na

celu pomoc opiekunom. Zapewnienie synergii w działaniu, poprzez komplek-

sowe wsparcie członków rodziny zwiększa prawdopodobieństwo osiągnięcia

efektów służących zachowaniu dobrostanu rodziny.

Rekomendacja:

• Kompleksowe

działania wspierające członków rodziny zastępczej obej-

mujące profesjonalne wsparcie psychologiczne wychowanków i opie-

kunów.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 133

• Upowszechnienie

dostępu zawodowych rodzin zastępczych do usług

z zakresu opieki wytchnieniowej poprzez tworzenie na terenie powia-

tów świetlic wytchnieniowych (prowadzonych przez wykwalifi kowa-

ną kadrę) lub zachęcanie rodzin, o których mowa w art. 73-75 ustawy

o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej do pełnienia funkcji rodzin pomocowych.

7. Rodziny zastępcze bywają przeciążone emocjonalnie „trudnościami pod-

opiecznych” wynikającymi z zaniedbań czy ogólnie – doświadczeń życio-

wych dzieci. Przeciążanie to może być pogłębiane dodatkowo przez zakres

problemów związany z dużą liczbą wychowanków czy różnorodnością ich

doświadczeń (np. trójka dzieci i „problemowy” nastolatek). Takie sytuacje

(nieodosobnione) mogą znacząco obniżać jakość życia członków gospodar-

stwa i prowadzić do dysfunkcyjności rodziny zastępczej jako całości. Eks-

perci podkreślają wagę doboru rodziny zastępczej adekwatnie do możliwo-

ści radzenia sobie z trudnościami dziecka, przy uwzględnieniu jego sytuacji

i doświadczeń życiowych, np. wtedy gdy dzieci nie chcą trafi ać do rodzin

zastępczych.

Rekomendacje:

• Uwzględnienie w procesie umieszczania dzieci w ZRZ i RDD posiada-

nych przez rodziców zastępczych kompetencji i umiejętności radzenia

sobie z „trudnymi zachowaniami” podopiecznych.

• Wprowadzenie standardu, zgodnie z którym rodziny zastępcze miały-

by dostęp do stałego wsparcia psychologicznego.

• Wprowadzenie możliwości podnoszenia kompetencji i kwalifi kacji

przez zawodowe rodziny zastępcze, w zakresie pracy z dziećmi prze-

jawiającymi dysfunkcyjne zachowania. Z drugiej strony, istnieje ryzy-

ko „psychiatryzacji” wychowanków (zob. Golczyńska-Grondas 2012),

tj. przerzucania winy za ich dysfunkcyjne zachowania na ich (zidentyfi -

kowane lub nie) defi cyty psychologiczne. Dobór rodzin zastępczych dla

podopiecznych powinien odbywać się pod nadzorem wykwalifi kowa-

nej i doświadczonej kadry psychologicznej.

8. Dzieci trafi ające do pieczy zastępczej w wyniku interwencji zazwyczaj do-

świadczają bardzo silnego wzburzenia emocjonalnego, zaś w przypadkach

skrajnych doświadczają traumy. Interwencja często przebiega w dramatycz-

nych okolicznościach (np. bójki w rodzinie, libacji alkoholowej, a niekiedy nawet zabójstwa).

134

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Rekomendacja:

• Zapewnienie opieki psychologicznej dzieciom trafi ającym do pieczy

zastępczej w wyniku interwencji w trakcie jej przeprowadzania i na-

tychmiast po niej oraz monitorowanie stanu psychofi zycznego dziecka

przez odpowiedni czas w ramach współpracy ze specjalistą.

• Informowanie rodziców zastępczych o stanie psychofi zycznym dziecka

w kontekście okoliczności, w jakich zostało umieszczone w systemie

pieczy zastępczej dla zapewnienia niezbędnej specjalistycznej opieki.

WSPÓŁPRACA ZAWODOWYCH RODZIN ZASTĘPCZYCH

Z INNYMI PODMIOTAMI

9. Z przeprowadzonych wywiadów wynika, że relacjom zawodowych rodzin za-

stępczych z koordynatorami pieczy zastępczej towarzyszą niekiedy problemy

komunikacyjne wynikające z braku wzajemnego zrozumienia: z jednej strony

potrzeb rodzin zastępczych, z drugiej zaś ograniczonych możliwości działa-

nia przez PCPR, MOPR, MOPS. Owe niedobory komunikacyjne przejawiają

się niekiedy w postawach jawnie antagonizujących, prowadząc do wzajemnej

wrogości. Tym samym negatywnie wpływają na efektywność działań w sys-

temie pieczy zastępczej.

Rekomendacja:

• Rekomendowanym

rozwiązaniem jest stworzenie platf ormy komuni-

kacyjnej w ramach poszczególnych społeczności. Optymalnym była-

by organizacja spotkań grup dyskusyjnych obejmujących obie strony,

w ramach których możliwe byłoby rozważanie bieżących spraw, ale też

prowadzenie spotkań tematycznych.

10. Trudne relacje występują również nieraz na linii rodzina zastępcza – rodzina biologiczna, wychowanek – rodzina biologiczna albo wychowanek – rodzina zastęp-

cza. Realizacja funkcji opiekuńczej wymaga od rodziców sprawujących pieczę

zastępczą ochrony podopiecznych przed negatywnym wpływem środowiska ze-

wnętrznego. Niekiedy taki wpływ mają na nich rodzice biologiczni. Opiekunowie nie dysponują specjalistyczną wiedzą dotyczącą ochrony swoich podopiecznych

przed negatywnym wpływem ze strony ich rodziców biologicznych, a czasami

maja wręcz przekonanie, że ich zdanie nie jest brane pod uwagę. Podczas gdy to właśnie oni posiadają najpełniejszą wiedzę na temat konsekwencji jakie ponosi dziecko na skutek tego rodzaju kontaktów. Z drugiej strony, narracjom przedstawicieli zawodowej pieczy zastępczej na temat rodzin biologicznych swoich

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 135

wychowanków towarzyszy niejednokrotnie ton silnie autorytatywny: moralizujący, (negatywnie) oceniający, stygmatyzujący. Tendencja ta jest szczególnie problematyczna w kontekście wypowiedzi ekspertów. Część z nich zauważa, że

wypowiedzi piętnujące rodziców biologicznych mają również niekiedy miejsce

w obecności wywodzących się z tych rodzin podopiecznych. Eksperci zwracają

uwagę, że dyskurs defaworyzujący moralnie rodzinę pochodzenia może nega-

tywnie wpływać na rozwój osobisty, skutkując np. wrogimi postawami wobec

opiekunów zastępczych bądź wycofaniem z relacji społecznych.

Rekomendacja:

• Należy rozważyć włączenie do oferty szkoleniowej dla rodziców / opie-

kunów zastępczych szkoleń z zakresu pracy socjalnej zorientowanej na

osobę i pracy socjalnej zorientowanej na rozwiązaniu. Oba wymienione

kierunki sprzyjają podejściu destygmatyzującemu, a jednocześnie wpi-

sują się w nowe tendencje w pracy z jednostką. Nabycie umiejętności

z tego zakresu sprzyja również twórczemu rozwiązywaniu problemów

(bez konieczności diagnozowania ich przyczyn w odniesieniu do często

bolesnej i trudnej przeszłości), co powinno okazać się skutecznym na-

rzędziem w realizacji zadań w ramach sprawowania pieczy przez rodzi-

ców / opiekunów zastępczych.

11. Opiekunowie dość powszechnie skarżą się na niedostatek nakładów fi nansowych, który nie pozwala im często na pokrycie bieżących kosztów związanych

ze sprawowaniem opieki zastępczej. Upatrują także uciążliwości w fakcie, że

niespodziewane wydatki (np. zakup ubrania dla dziecka umieszczonego w ro-

dzinie zastępczej na skutek interwencji) nie są im zwracane lub też wymagają podjęcia wielu skomplikowanych procedur uwierzytelniających poczyniony

zakup.

Rekomendacja:

• Należy rozważyć uproszczoną procedurę uzasadniania oraz dokonywa-

nia zakupu rzeczy pierwszej potrzeby w sytuacjach nagłych, losowych,

wymagających szybkiego skorzystania z zasobów fi nansowych, który-

mi dysponuje rodzina zastępcza.

REKOMENDACJE BADAWCZE

Rozmowy przeprowadzone z ekspertami pozwoliły również zwrócić uwagę

na dwa obszary, które nie zostały objęte badaniami, a które należałoby uwzględ-nić w przyszłych analizach z zakresu problematyki zawodowej pieczy zastępczej.

136

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Rekomendacje:

• W

przyszłych analizach problematyki zawodowej pieczy zastępczej

warto uwzględnić jako respondenta rodziców biologicznych, tak by

badaniami objąć również ich perspektywę dla kompleksowego obrazu

funkcjonowania systemu pieczy zastępczej.

• Grupą szczególnie ważną z perspektywy badań nad pieczą zastępczą

i problemów, które jej dotyczą, są wychowankowie u progu usamodziel-

nienia. Eksperci wskazują w tym kontekście, że proces przechodzenia

z pieczy zastępczej (zarówno rodzinnej, jak i instytucjonalnej) w samo-

dzielność jest zbyt gwałtowny, nie przebiega płynnie, przypominając

raczej „rzucenie na głęboką wodę” niż przygotowane i wspierane eta-

powe wejście w dorosłość, zwłaszcza w sytuacjach, gdy wychowanko-

wie doświadczają jednocześnie problemów na podłożu emocjonalnym

lub psychologicznym.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 137

LITERATURA

Adamiak, P., Pyżalski, J. (2013). Model Działań Systemowych. Podręcznik metodyczny, Łódź: Monar.

Andrzejewski, M. (2007). Domy na piasku. Domy dziecka. Od opieki nad dzieckiem do wspierania rodziny, Poznań: Media Rodzina.

Andrzejewski, M. (2012). Ewolucja pieczy zastępczej przez pryzmat nowych regulacji prawnych, Teologia i moralność, 11, 105–125.

Åstedt-Kurki, P., Heikkinen, Rutt a-L. (1994). Two approaches to the study of experiences of health and old age: the themati c interview and the narrati ve method, Journal of Advanced Nursing, vol. 20

Issue 3, 418–421

Babbie, E. (2008). Podstawy badań społecznych, tłum. W. Betkiewicz, M. Bucholc, P. Gadomski, J. Haman, A. Jasiewicz-Betkiewicz, A. Kloskowska- -Dudziń ska, M. Kowalski, M. Mozga-Górec-ka Warszawa: PWN (oryg. E. Babbie (1999), The Basics of Social Research, First Editi on, Belmont, California: Wadsworth Publishing Company).

Badora, S. (2002). Teoretyczne aspekty sieroctwa i jego opiekuńczej kompensacji, [w:] S. Badora, S. Marzec (red.), System opieki kompensacyjnej w zjednoczonej Europie, Kraków: Ofi cyna Wydawnicza Impuls.

Badora, S. (2006). Z zagadnień pedagogiki opiekuń czej, Tarnobrzeg: PWSZ im. prof. Stanisława Tar-nowskiego.

Badora, S., Marzec, D. (red.) (2002). System opieki kompensacyjnej w zjednoczonej Europie, Kraków: Impuls.

Badora, S., Gołębiowski, R. (2000). O reformie rodzin zastępczych krytycznie, Problemy Opiekuńczo-

-Wychowawcze, 4.

Basiaga, J. (2015). Zawodowe rodziny zastępcze w lokalnym systemie opieki nad dzieckiem i wsparcia społecznego, Praca Socjalna, nr 2, 59-74.

Basiaga, J. (2014). Zawodowa miłość. O opiece nad dziećmi w pogotowiach rodzinnych, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „ŻAK”.

Bauman, S. (2013). Cyberbullying: What Does Research Tell Us? , Theory Into Practi ce, 52:4, 249-256

Beckett , Ch. (2010). Podstawy teorii dla praktyków pracy socjalnej, Warszawa: Akademia Pedagogiki Specjalnej.

Blaikie, N. (2010). Designing Social Research. The Logic of Anti cipati on, 2nd Editi on, Cambridge: Polity Press.

Blumer, H. (1969). Symbolic Interacti onism, Englewood Cliff s, NJ: Prenti ce-Hall.

Bowlby, J. (1951). Maternal care and mental health, World Health Organizati on Monograph Series, 2, 179.

Chomczyński, P. A. (2018). Doing Ethnography in a Hosti le Environment: The Case of a Mexico Commu-nity, [w:] Research Method Cases. London.

Craig, W. M., Pepler, D. J. (2003). Identi fying and targeti ng risk for involvement in bullying and victi mizati on. Canadian Journal of Psychiatry, 48, 577-582.

Dambach, K.E. (2008). Mobbing w szkole. Jak zapobiegać przemocy grupowej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Dannaway, D. C., Mulvihill, J.J. (2011). Poalkoholowe uszkodzenie płodu, Pediatria po Dyplomie, 15, 55-63.

Dekert, M., Tomczak, E., Rogowski, P. (2014). Suwak – innowacyjna metoda kontraktowania usług spo-

łecznych na rzecz dzieci. Podręcznik dla JST, Pobrano z: htt p://www.rownacszanse.pl/repository/

download/suwak/Suwak_-_podrecznik_dla_JST.pdf. [data dostępu: 29.12.2018]

Denzin, N. (1978). The research act, [w:] J. Manis, & B. Meltzer (red.) Symbolic Interacti on, a Reader in Social Psychology, Boston, MA: Allyn and Bacon.

Deptuła, M. (2013). Odrzucenie rówieśnicze. Profi laktyka i terapia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

138

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Donovan, J. E., Jessor, R. (1985). Structure of problem behawior in adolescence and young adulthood,Journal of Consulti ng and Clinical Psychology, 53(6), 890-904.

Drozdowski, L. (2011). T-Dziecko – dziecko z doświadczeniem kompleksowej traumy, [w:] B. Weigl, L. Drozdowski (red.) Rodzinne domy dziecka: opieka, wychowanie, terapia, Warszawa: Orlen.

Duda, M. (2016). Wyzwania wychowawcze w rodzinie zastępczej, Studia Socialia Cracoviensia, 2, 115–129.

Fielding, N. (2005). Working in Hosti le Environments [w:] Qualitati ve Research Practi ce, 1st ed., C. Seale, D. Silverman, J. F. Gubrium, G. Gobo (red.) Thousand Oaks, CA: Sage, 228–60.

Finkelhor, D., Turner, H.A., and Hamby, S. (2012). Let’s prevent peer victi mizati on, not just bullying, Child Abuse & Neglect, 36(4), 271-274.

Fukuyama, F. (1997). Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Warszawa: PWN.

Geras, E., Olejniczak, D., Kielan, A. (2015). Uwarunkowania zdrowia i choroby u dzieci z domów dziecka.

Dziecko krzywdzone, Teoria, badania, praktyka, 13(4).

Glaser, B. G., Strauss, A. L. (1967). The Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitati ve Research, Hawthorne, NY: Aldine Publishing Company.

Główny Urząd Statystyczny (2018). Rodzinna piecza zastępcza w 2017 roku, Pobrano z: htt ps://stat.

gov.pl/fi les/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6000/1/2/1/rodzinna_piecza_za-stepcza_w_2017_r..pdf [data dostępu 10.01.2019]

Gobo, G., Molle, A. (2017). Doing Ethnography, London, UK: Sage.

Golczyńska-Grondas, A. (2012). Dzieciństwo w placówkach opieki całkowitej – czynniki ryzyka transmi-sją biedy i problemów społecznych, [w:] W. Warzywoda-Kruszyńska (red.), Bieda dzieci, zaniedbanie, wykluczenie społeczne, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Golembowska, M. (2009). Rodzina jako podstawowe środowisko socjalizacyjno-wychowawcze a niedo-stosowanie społeczne dzieci i młodzieży, [w:] A. Jaworska (red.) Resocjalizacja. Zagadnienia prawne, społeczne i metodyczne, Kraków: Impuls.

Hałas E. (1990). Biografi a a orientacja symbolicznego interakcjonizmu, [w:] J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biografi czna w socjologii, Warszawa, Poznań : PWN.

Harewska, N. (2016). Szanse i bariery w profesjonalizacji opiekunów zastępczych, Problemy Opiekuń-

czo-Wychowawcze, 9.

Informacja rady ministrów o realizacji w roku 2015 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. O wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, Dz. U. z 2016 r. poz. 575.

Jarosz, E. (2006). Ograniczanie zjawiska krzywdzenia dziecka w rodzinie – idee działań międzysektoro-wych, Dziecko Krzywdzone, nr 14, 108–118.

Jimerson, S. R., Swearer, S. M., Espelage, D. L. (2010). The handbook of bullying in schools: An internati onal perspecti ve, New York: Routledge

Kacprzak, A., Kudlińska, I. (2014), Praca socjalna z osobami opuszczającymi placówki resocjalizacyjne i ich rodzinami, Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.

Kaczmarek, M. (2006). Reforma systemu opieki zastępczej. Założenia i rzeczywistość, [w:] A. Kwak (red.), Z opieki zastępczej w dorosłe życie. Założenia a rzeczywistość, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Kałdon B. M. (2011). Rodzina jako instytucja społeczna w ujęciu interdyscyplinarnym, Forum Pedagogiczne, nr 1, 229-241.

Kałucka, R. (2011). Nowy dom, nowa rodzina – perspektywa relacji między dzieckiem a najbliższym otoczeniem w kontekście adaptacji w rodzinnym domu dziecka, [w:] B. Weigl, L. Drozdowski (red.), Rodzinne domy dziecka: opieka, wychowanie, terapia, Warszawa: Orlen.

Keashly L., Jagati c K. (2003). US perspecti ves on workplace bullying [w:] S. Einarsen, H. Hoel, D. Zapf, C. L. Cooper (red.), Bullying and Emoti onal Abuse in the Workplace. Internati onal perspecti ves in research and practi ce, London, New York: Taylor & Francis.

Kelm, A. (1983). Formy opieki nad dzieckiem w Polsce Ludowej, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 139

Kessel Schneider, S., O’Donnell, L., Stueve, A., Coulter, R. W. S. (2012). Cyberbullying, school bullying, and psychological distress: a regional census of high school students, American Journal of Public Health, 102, 171–177.

Kolankiewicz, M. (2012). Zaniedbywanie dzieci, Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 2(39), 81–94.

Konecki, K. (2000). Studia z metodologii badań jakościowych: teoria ugruntowana, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Konecki, K., Chomczyński, P. (red.) (2012). Słownik socjologii jakościowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Difi n.

Konopásek, Z. (2008). Making Thinking Visible with Atlas.ti : Computer Assisted Qualitati ve Analysis as Textual Practi ces, Forum: Qualitati ve Social Research, 9 (2), Art. 12.

Kowalski, R. M., Giumetti

, G. W., Schroeder, A. N., Latt anner, M. R. (2014). Bullying in the digital age: a criti cal review and meta-analysis of cyberbullying research among youth, Psychological Bulleti n, 140, 1073–1137.

Kwak, A. (2006). Zmiany założeń opieki zastępczej. Zwrot w kierunku rodziny, [w:] A. Kwak (red.), Z opieki zastępczej w dorosłe życie. Założenia a rzeczywistość, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Lewko, G. (2011 ). Obraz kliniczny dziecka trafi ającego do różnych form opieki zastępczej, [w:] B. Weigl, L. Drozdowski (red.), Rodzinne domy dziecka: opieka, wychowanie, terapia, Warszawa: Orlen.

Majchrowska, A. (2011). Wrastanie wychowanków rodzinnego domu dziecka w środowisko z perspektywy wychowawców, Pedagogia Ojcostwa, Nr 2(1/2011) styczeń-czerwiec. Pobrano z htt p://www.

pedkat.pl/images/czasopisma/po2/art29.pdf

Mayntz, R., Holm, K., Hubner, P. (1985). Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej, Warszawa: PWN.

Mazur, A. (2013). Asystent rodziny – z doświadczeń pracy socjalnej z rodziną dotkniętą problemem alkoholowym, [w:] Z. Gaś (red .), Człowiek na rozdrożu. Zrozumieć aby pomóc, Lublin: Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji.

McKevitt , Ch. (2000). Short stories about stroke: interviews and narrati ve producti on, Anthropology

& Medicine, vol. 7, Issue 1, 79–96.

McWhirter, E. H., McWhirter, J. J., McWhirter, A. M., McWhirter, B. T., (2008). Zagrożona młodzież, Warszawa: Parpa.

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, Pobrano z: htt ps://amnesty.org.

pl/wp-content/uploads/2016/04/Miedzynarodowy-Pakt-Praw-gosp-spol-kult.pdf [data do-stępu: 02.03.2019]

Mills, J. (2001). Self-constructi on Through Conversati on and Narrati ve in Interviews, Educati onal Review, vol. 53, Issue 3, 285-301.

Miłoń, M. (2017). Funkcjonowanie rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka - prawidłowość i sku-teczność procesu wychowawczego, Kontrola Państwowa, 5, 72-86.

Mishna, F., Allagia, R. (2005). Weighti ng the risks: a child’s decision to disclose peer victi mizati on, Chil-dren & Schools, 4, 217-226

Monks, C. P., Smith, P. K., Naylor, P., Barter, C., Ireland, J. L., Coyne, I. (2009). Bullying in diff erent contexts: commonaliti es, diff erences and the role of theory, Aggression and Violent Behavior, 14, 146–156.

NIK (2017). Informacja o wynikach kontroli działania powiatów w zakresie tworzenia i wsparcia rodzin zastępczych, nr ewid. 202/2016/P/038/KPS, Warszawa.

Noszczyk-Bernasiewicz, M. (2013). Płynna struktura rodziny pochodzenia w biografi ach nieletnich przestępców, [w:] M. Bargel, jr., E. Janigová, E. Jarosz (red.). M. Jůzl (ed.), Sociální pedagogika v konte-xtu životních etap člověka, Brno.

Okulicz-Kozaryn, K., Borkowska, M. (2015). Diagnoza FASD dla celów edukacyjnych i wychowawczych, Przegląd Pedagogiczny, 1, 168–183.

140

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Okulicz-Kozaryn, K., Terlikowska, J., Brzózka, K. i in. (2017 ). Preventi on and Interventi on for FASD in Poland, Journal of Pediatry and Neuropsychology, 3, 79: 61-70.

Olearczyk, T. (2007). Sieroctwo i osamotnienie. Pedagogiczne problemy kryzysu współczesnej rodziny, Kraków: Wydawnictwo WAM.

Olenik-Shemesh, D., Heiman, T., Eden S. (2012). Cyberbullying victi mizati on in adolescence: relati onships with loneliness and depressive mood, Emoti onal and Behavioural Diffi culti es, 3-4, 361-374.

Olweus, D. (1978). Aggression in the Schools. Bullies and Whipping Boys, Washington D.C.: Hemi-sphere Press.

Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do, Oxford: Blackwell.

Olweus, D. (2007). Mobbing. Fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać?, Warszawa: Jacek Santorski

& Co Agencja Wydawnicza.

Ostaszewski, K. (2014). Zachowania ryzykowne młodzieży w perspektywie mechanizmów resilience, Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.

Piekarska, A. (2003). Przemoc, kary cielesne i krzywdzenie dzieci, Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 2(2), 1–11.

Pospiszyl, I. (1994). Przemoc w rodzinie, Warszawa: WSiP.

Pyżalski, J. (2011a). Agresja elektroniczna wśród dzieci i młodzieży, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Pyżalski, J. (2011b). Electronic aggression among adolescents: An old house with a new facade (or even a number of houses), [w:] C. Hällgren, E. Dunkels, G-M. Frånberg (Eds.), Youth culture and net culture: Online social practi ces, Hershey, PA: IGI Global.

Pyżalski, J. (2012). Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe ryzykowne zachowania młodzieży, Kraków: Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”.

Pyżalski, J. (2013). Beyond Peer Cyberbullying – Involvement of Polish Adolescents in Diff erent Kinds of Electronic Aggression, Studia Edukacyjne, 28, 147-168.

Pyżalski, J. (red.) (2016). Funkcjonowanie placówek wsparcia dziennego z regionu łódzkiego. Bariery i potrzeby, Łódź: Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi.

RCPS w Łodzi (2017). Informacja na temat stanu pieczy zastępczej w województwie łódzkim, Łódź: Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi.

RCPS w Łodzi (2018). Informacja na temat stanu pieczy zastępczej w województwie łódzkim, Łódź

Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi.

RCPS w Łodzi (2018). Ocena zasobów pomocy społecznej województwa łódzkiego za rok 2017, Łódź: Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi.

Rokuszewska-Pawełek, A. (2002). Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków- analiza biografi czna, Łódź : Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Rosenthal G. (1990). Rekonstrukcja historii ż ycia. Wybrane zasady generowania opowieś ci w wywiadach biografi czno-narracyjnych, tłum. Nina Nowakowska, [w:] J. Włodarek, M. Ziółkowski, Metoda biografi czna w socjologii, Warszawa, Poznań : PWN.

Rosenthal G. (2003). The Healing Eff ects of Storytelling: On the Conditi ons of Curati ve Storytelling in the Context of Research and Counseling, Qualitati ve Inquiry, vol. 9, No. 6, 915–933.

Rosochacka, M. (2006). Wychowanek rodzinnego domu dziecka jako odbiorca procesu usamodzielnienia, [w:] A. Kwak (red.), Z opieki zastępczej w dorosłe życie. Założenia a rzeczywistość, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Ruszkowska, M. (2008). Sieroctwo społeczne a możliwości jego kompensacji w rodzinnych formach opieki, Rozprawy Naukowe, Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej, t. 2, 117-129.

Ruszkowska, M., (2013a). Diagnoza rodzin zastępczych w obliczu dylematów współczesności, Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 141

Ruszkowska, M., (2013b). Rodzina zastępcza jako środowisko opiekuńczo- wychowawcze, Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.

Rybińska, K. (2016). Empati a i jej znaczenie w rodzicielstwie zastępczym – ujęcie teoretyczne, Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 15(4), 138-159.

Ryś, M. (2013). Rodzina na rozdrożu, [w:] Z. Gaś (red.), Człowiek na rozdrożu. Zrozumieć aby pomóc, Lublin: Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji.

Salmivalli, C., Lagerspetz, K., Bjorkqvist, K., Osterman, K., Kaukiainen, A. (1996). Bullying as a group process: Parti cipant roles and their relati ons to social status within the group, Aggressive Behavior, 22(1), 1-15.

Salmivalli, Ch. (2010). Consequences of school bullying and violence, Pobrano z: htt p://www.oecd.org/

dataoecd/28/6/33866604.pdf [data dostępu: 18.12.2018]

Sikorska, I. (2014). Dziecięca trauma – psychologiczne konsekwencje dla dalszego rozwoju, Sztuka Leczenia, nr 3-4: 55-70.

Silverman, D. (2011). Interpreti ng Qualitati ve Data, (4th ed.), London, UK: Sage Publicati ons Inc.

Spears, B., Slee, P., Owens, L., Johnson, B. (2009). Behind the scenes and screens: Insights into the hu-man dimension of covert and cyberbullying, Zeitschrift für Psychologie / Journal of Psychology, 217, 189–196.

Stassen Berger K. S. (2007). Update on bullying at school: Science forgott en, Developmental Review, 27, 90-126.

Stelmaszuk, Z. (2002). Opieka nad dzieckiem czy opieka „zastępcza”: problemy terminologiczne czy ko-media omyłek? , Problemy opiekuńczo-wychowawcze, nr 2, 12–21.

Strauss, A., Corbin, J. (1990), Basics of Qualitati ve Research. Grounded Theory. Procedures and Tech-niques, California: SAGE Publicati ons.

Szymborska, A. (1969). Sieroctwo społeczne, Warszawa: Wiedza Powszechna.

Thomas, H.J., Connor, J.P., Scott , J.G. (2014). Integrati ng traditi onal bullying and cyberbullying: chal-lenges of defi niti on and measurement in adolescents, a review, Educati onal Psychology Review, 27(1), 135–52.

Tyszka, Z. (1979). Socjologia rodziny, Warszawa: PWN.

Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, Dz. U. 2011, nr 149, poz. 887

van der Kolk, B., (2005). Developmental Trauma Disorder, Psychiatric Annals, 35-5, 401-408.

Vassallo, S., Sanson, A., Olsson, C.A. (2014). 30 years on: Some key insights from the Australian Temperament Project, Family Matt ers, 94, 29-34.

Wasiński, D. (2013). Dom dziecka, [w:] A. Kołakowski (red.), Zaburzenia w zachowaniu u dzieci. Teoria i praktyka, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Wideł, E. (2006). Wychowanek rodziny zastępczej jako odbiorca procesu usamodzielnienia, [w:] A. Kwak (red.), Z opiek i zas tępczej w dorosłe życie. Założenia a rzeczywistość, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Wilgocki, J., Wright, M.K. (2002). Czas niepewności. O dzieciach w rodzinach zastępczych, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Wójcik, S. (2013). Przemoc w rodzinie, zaniedbanie, wiktymizacja pośrednia. Wyniki Ogólnopolskiej diagnozy problemu przemocy wobec dzieci, Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 12(3), 40–62.

142

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

ANEKSY DO RAPORTU KOŃ COWEGO

a) narzę dzia badawcze zastosowane w badaniu;

ZAŁĄCZNIK NR 1

WYWIAD Z OPIEKUNEM - DYSPOZYCJE

INFORMACJE WSTĘPNE

Dzień dobry,

Chciałabym/chciałb ym porozmawiać z Panią/Panem o rodzicielstwie zastępczym. Interesuje mnie wszystko co dotyczy Pani/Pana codzienności, problemów i sukcesów. Szczególnie istotne są dla mnie również Pani/Pana motywacje oraz potrzeby. Nasza rozmowa stanowi główną podstawę badania jakie prowadzimy wspólnie z Regionalnym Centrum Polityki Społecznej w Łodzi. Badanie jest współfi nansowane ze środków Unii Europejskiej. Robimy je po to, aby rodzice zastępczy dostawali od instytucji samorządowych dokładnie takie wsparcie, jakiego potrzebują.

Rozmowa nie powinna nam zająć dłużej niż 90 minut.

Aby móc skupić się na naszej rozmowie, chciałbym ją nagrać. Nagranie nie zostanie nigdzie opublikowane. Jest mi potrzebne ponieważ nie potrafi ę notować tak szybko, żeby nie utracić istotnych informacji, jakie mi Pani/Pan przekaże. Jest Pan/

Pani ekspertem w zakresie pieczy zastępczej, dlatego wszystko co Pan/Pani mówi jest dla mnie bardzo ważne.

Pana/Pani wypowiedzi nie będą przez nikogo oceniane. Wszystko co mi Pani/

Pan dzisiaj powie ma charakter poufny - zebrane dane i informacje posłużą opraco-

waniu raportu, w którym nikt nie będzie w stanie rozpoznać Pani/Pana jako nasze-

go rozmówcy.

Zmienimy wszystkie dane mogące zdradzić kto udzielał wywiadu (imiona, na-zwiska czy miejsca), a dostęp do danych będzie miał jedynie zespół badawczy pod kierownictwem Prof. Piotra Chomczyńskiego z Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego oraz zespół badawczy z Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Łodzi. Pana/Pani dane osobowe będą zabezpieczone i chronione zgodnie z obowiązującym prawem, tj. Ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych

- RODO (przepisy unijne) oraz Ustawą o ochronie danych osobowych (przepisy krajowe). Czy wyraża Pani/Pan zgodę, by nasza rozmowa była nagrywana?

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 143

INSTRUKCJA DLA MODERATORÓW:

Słowniczek

W naszych badaniach najważniejsze jest uzyskanie informacji na temat obszarów wsparcia w zakresie funkcjonowania zawodowych rodzin zastępczych (ZRZ) i rodzinnych domów dziecka (RDD) w odniesieniu do wypełniania przez nie zadań opiekuńczych, wychowawczych i reintegracyjnych. W związku z tym przyjmujemy na podstawie zapisów Zamawiającego (SOPZ), zakres poszczególnych funkcji rodziny: 1) 1) opiekuńcza - zawierają się w niej czynności podejmowane przez opiekunów zastępczych celem zaspokojenia potrzeb wychowanków, działania lecz-

nicze oraz związane z ochroną wychowanka przed arbitralną lub bezprawną

ingerencją w jego ż ycie prywatne.

2) 2) wychowawcza - wynikają z niej podejmowane przez opiekunów zastępczych działania mające na celu: wspieranie kształcenia oraz kompensowanie

braków rozwojowych i szkolnych wychowanków, rozwijanie ich uzdolnień

i zainteresowań, zapewnienie im odpowiednich warunków do wypoczynku,

kształtowanie wzorów zachowań i systemu wartości wychowanków oraz

wdrażanie ich do codziennych obowiązków.

3) 3) reintegracyjna – zawierają się w niej podejmowane przez opiekunów za-stępczych działania mające na celu umożliwienie i podtrzymanie optymalne-

go kontaktu pomiędzy dzieckiem i jego rodziną , stosownie do sytuacji.

Prowadzenie wywiadu narracyjnego

Celem wywiadu narracyjnego jest otrzymanie spontanicznych, swobodnych wy-

powiedzi bazujących na doświadczeniach rozmówcy. Postaraj się zadbać o wysłuchanie rozmówcy i niezakłócanie jego odpowiedzi (Konecki, Chomczyński 2012).

W ramach wywiadu narracyjnego występuje 5 faz, na które musisz zwrócić uwagę: 1. Faza rozpoczęcia wywiadu – stwórz miłą atmosferę opartą na wzajemnym

zaufaniu poruszając neutralny temat

2. Faza stymulowania do narracji – objaśnij rozmówcy czego od niego oczeku-

jesz (pomocne mogą być informacje wstępne)

3. Faza opowieści narratora – jest to zasadnicza część wywiadu, w ramach któ-

rej rozmówca prezentuje swoje doświadczenia i poglądy. Upewnij się, że roz-

mówca nie ma nic do dodania i przejdź do kolejnych pytań

4. Faza zadawania pytań – w przypadku naszych badań oznacza moment, kiedy

możesz zadawać pytania dodatkowe, gdy rozmówca w swojej wypowiedzi na

pytanie ogólne nie zawarł części wątków

5. Faza zakończenia – spróbuj powrócić do rozmowy potocznej, możesz powie-

dzieć rozmówcy coś o sobie

Źródło: Konecki, Chomczyński (2012) Słownik socjologii jakościowej, Wydawnictwo Difi n, Warszawa.

144

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Kontakt z badanymi

• Nawiązując pierwszy kontakt z rodzicami zastępczymi, proszę zaznaczyć,

że badający dostosuje się do rytmu dnia domu zastępczego. To bardzo

ważne, gdyż przy próbie uzyskania od opiekunów zgody na badanie, czę-

sto pojawia się wstępna odmowa, motywowana brakiem czasu wynika-

jącego z ogromu obowiązków domowych. Funkcję opiekuna zastępcze-

go pełni jeden z małżonków, rzadko zdarza się by w domu był ktoś do

pomocy. Proszę wziąć pod uwagę, że z uwagi na to, że większość dzieci

w zawodowych rodzinach zastępczych to nie są dzieci w wieku szkolnym,

opiekun w trakcie wywiadu będzie musiał realizować również swoje obo-

wiązki wobec dzieci. Istnieje możliwość, że moderator podczas realizacji

wywiadu będzie musiał zaangażować się w drobną pomoc w rutynowych,

codziennych obowiązkach, jak np. mieszanie zupy na kuchence, udział

w karmieniu dziecka.

• Żeby ograniczyć efekt ankieterski, na wywiad staramy się ubierać neutralnie.

Na pewno odpadają białe kołnierzyki, eleganckie marynarki, świecące buty

etc., ponieważ z automatu zostaniemy zidentyfi kowani jako „obcy” i będzie-

my wzbudzać nieufność.

• Posługujemy się prostym językiem. Zapominamy o żargonie naukowym.

• Rozmowę zaczynamy od podziękowania za udział w badaniu, potem przecho-

dzimy do tematów neutralnych (możemy np. pochwalić lokalizację, wnętrze).

Po wprowadzeniu i „przełamaniu pierwszych lodów” wspomnijmy o tym jak

badanie jest dla nas ważne, o tym, że pragniemy poznać szczere, pełne opi-

nie, gdyż głos naszych rozmówców jest dla nas bardzo ważny.

• Pozostajemy autentyczni, nie udajemy kogoś, kim nie jesteśmy – „trzymamy

ramę”.

• Jeśli czegoś nie rozumiemy (np. specyfi czne zwroty językowe, powoływanie

się na akty prawne), dopytujemy.

• Pozbywamy się fi ltru „oczywistości” – jeśli badany mówi, że „wiadomo o co chodzi”, dopytujemy „o co chodzi?”.

• Proponuję, by nie próbować przechodzić na „ty”. Opiekunowie uważają, że

realizują ważną misję społeczną. Jednocześnie, rzadko spotykają się z posta-

wami, które wyrażają szacunek wobec ich samych oraz ich funkcji - mam tu

na myśli większość podmiotów, z którymi współpracują, jak również otocze-

nie społeczne. To zaś powoduje pewnego rodzaju wrażliwość opiekunów na

to, jak osoby trzecie ich traktują, odnoszą się do nich itp. Dlatego rozmowę prowadzimy w tak luźnej konwencji, jak to możliwe. Koleżeńska relacja sprzyja wydobywaniu bardziej „wrażliwych” informacji, należy jednak zachować

szacunek względem rozmówcy i nie skracać dystansu „na siłę.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 145

– Można powiedzieć kilka słów o sobie, najlepiej w luźnej rozmowie (nie

w ramach wyklepanej formułki wprowadzającej), ale też bez przesady –

nie stawiamy siebie w centrum konwersacji. ;)

– Jeśli czujemy, że pomoże nam to w zdobyciu zaufania badanego, możemy

podzielić się swoimi poglądami (np. nt. stereotypowych opinii na temat

pieczy zastępczej). Nie należy jednak podejmować tego wątku, jeśli nie

mamy na jego temat wiedzy. Wymyślane” stereotypy mogą wzbudzić nie-

ufność u opiekunów.

• Od czasu do czasu, w zależności od tego, czy sam badany pozwala sobie

na ekspresję emocjonalną, można także pozwolić sobie na odwzajemnienie

emocji.

• Nie przerywamy wypowiedzi badanego, chyba, że wyraźnie odbiega od te-

matu – wówczas naprowadzamy go z powrotem.

• Może się zdarzyć, że badany będzie uogólniał swoje wypowiedzi i opowia-

dał o swoich motywacjach, reakcjach znajomych lub stosował generalizacje.

W takim przypadku warto zastosować pytania naprowadzające i dopytać

o związek z przedmiotem badań (np. Rozmówca: „wie Pan to praca jak każda

inna, czasami jest lepiej, a czasami gorzej”, Badacz: „Czy możemy zatem po-

ruszyć temat, w jakich okolicznościach czuje się Pan dobrze, a kiedy gorzej, podejmując się wychowania?”).

• Jeśli widzimy, że badany nie chce o czymś mówić / wchodzić w szczegóły

(zwłaszcza jeśli to jasno sygnalizuje), nie drążymy na siłę tematu. Spróbuj-

my natomiast pod koniec wywiadu (na ile to możliwe) wrócić do ominiętych

kwesti i.

• Dyspozycje do wywiadu to informacje, które chcemy zdobyć oraz sugero-

wane pytania, które możemy w tym celu zadać. Nie należy ich jednak trak-

tować jako przyjętej odgórnie konstrukcji wywiadu, czyli:

– Nie musimy trzymać się za wszelką cenę kolejności podanej w dyspozy-

cjach.

– Nie musimy zadawać dokładnie tych samych pytań – są tylko przykła-

dami.

– Jeśli poszukiwana informacja pojawiła się już w toku wywiadu, nie pyta-

my o to po raz drugi, chyba, że w celu uściślenia.

• Z narzędziem należy się dokładnie zapoznać, by móc prowadzić luźną roz-

mowę zamiast ustrukturyzowanego wywiadu, którego nie chcemy (bez tego uzyskamy jedynie spłycone informacje i tym samym mało cenne dane). Unikamy wertowania, przerzucania kartek, poszukiwania pytań do zadania – za-

miast tego postarajmy się utrzymywać kontakt wzrokowy z naszym Rozmów-

cą, gdyż zależy nam na sytuacji możliwie zbliżonej do tematycznej rozmowy.

146

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Dążymy do tego, by badany opowiedział nam o swoich doświadczeniach.

Możemy dopytywać w trakcie i kierunkować wypowiedź, jeśli nie przerywa-

my w ten sposób narracji. Nie wtrącamy się jednak w środku wypowiedzi.

OTWARCIE WYWIADU

Wprowadzenie:

Nasza rozmowa nie będzie klasycznym wywiadem, w którym przychodzi ankieter i za-daje krótkie pytania czy nawet podsuwa możliwe odpowiedzi. Nie chcę niczego Pani/

Panu sugerować. Zamiast tego chciałbym dzisiaj Panią/Pana poprosić, żeby opowiedział/a mi Pani/Pan o swojej pracy z w ramach opieki zastępczej. Pomimo przyjęcia przez nas pewnej kolejności i struktury pytań zależy mi jednak na tym, żeby to była raczej opowieść spontaniczna. Proszę sobie wyobrazić taką sytuację, że jest Pani/Pan na spotkaniu opiekunów zastępczych i chce z nimi podzielić się swoim doświadczeniem.

STYMULOWANIE NARRACJI – FAZA BODŹCOWANIA

DO DŁUŻSZEJ WYPOWIEDZI

Jeśli badany ma problem z rozpoczęciem opowieści, wspomagamy go:

Na początek porozmawiajmy o motywacjach naszego Rozmówcy zadając py-

tanie:

Skąd pomysł na sprawowanie opieki zastępczej? Jak się czuje w tej roli? Na czym polega ta rola? Jakie zadania/działania się z nią wiążą?

STYMULOWANIE NARRACJI – FAZA PYTAŃ/DOPYTANIA

Zakres poszukiwanych informacji i podpowiedzi pytań moderatora

MODUŁ I

OPIS FUNKCJONOWANIA

POSZUKIWANA INFORMACJA:

 Identyfi

kacja obszarów, związanych z wypełnianiem zadań opiekuńczych,

wychowawczych i reintegracyjnych, w ramach których zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka wymagają wsparcia.

 Ustalenie, jak zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka realizują swoje ustawowe zadania?

PYTANIA MODERATORA:

1. Abym mógł/abym mogła lepiej zrozumieć na czym polega bycie rodziną zastępczą/

prowadzenie rodzinnego domu dziecka, proszę opowiedzieć mi jak wygląda Pana/Pani

typowy dzień?

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 147

PODPOWIEDŹ:

W razie wątpliwości rozmówcy, proszę zwrócić uwagę, aby rozmówca jak najbardziej szczegółowo opowiedział swój dzień. Od momentu, gdy wstaje, aż do momentu, gdy kładzie się spać. Jeśli dzień powszedni różni się od weekendu, warto zachęcić, aby rozmówca opowiedział zarówno o dniu powszednim, jak i o weekendzie.

2. Proszę mi opowiedzieć również o różnych niezwykłych/ nieregularnych/ mniej

rutynowych zdarzeniach lub okolicznościach, które wpływają na przebieg, charakter

Pana/Pani typowego dnia jako rodzica zastępczego? Jak Pan/Pani sobie z nimi radzi?

Jak układa je Pan/Pani w rytmie codziennego życia?

PODPOWIEDŹ:

W razie wątpliwości rozmówcy, można podpowiedzieć badanemu, że pytanie dotyczy nieregularnych aktywności/zdarzeń, takich jak m.in. pojawienie się w rodzinie/domu nowego wychowanka, odejście wychowanka, ale również mniej spektakularnych, jak: wycieczka szkolna wychowanków, choroba wychowanków, udział wychowanków

w przyjęciu urodzinowym kolegów/koleżanek ze szkoły/podwórka etc.

Chodzi o wszystko, co wpływa na rytm życia rodzin zastępczych/rodzinnych domów dziecka, co przychodzi do głowy rozmówcy.

MODUŁ II

UWARUNKOWANIA FUNKCJONOWANIA, MOCNE SŁABE STRONY, CZYNNIKI

SPRZYJAJĄCE I UTRUDNIAJĄCE WYPEŁNIANIE ROLI

POSZUKIWANA INFORMACJA:

 Zdiagnozowanie uwarunkowań wpływających (pozytywnie i negatywnie) na

wypełnianie powierzonych zadań ustawowych przez zawodowe rodziny zastępcze

i rodzinne domy dziecka, z uwzględnieniem następujących obszarów uwarunkowań: a. prawno-organizacyjnych,

b. ekonomicznych i materialnych (wynagrodzenie i warunki pracy),

c. kulturowych,

d. związanych z cechami społeczno-demografi cznymi wychowanków (wiekiem,

problemami w rodzinie pochodzenia, stanem zaniedbań opiekuńczo-

wychowawczych podopiecznych, których efektem jest np. FAS, stanem zdrowia

dzieci, dysfunkcjami takimi jak: narkomania/przestępczość/prostytucja dzieci przyjętych pod opiekę oraz przygotowaniem lub brakiem przygotowania rodziców zastępczych do radzenia sobie z tymi problemami)

e. związanych z kwalifi kacjami i kompetencjami rodzica zastępczego,

f. związanych ze współpracą z otoczeniem instytucjonalnym:

Identyfi kacja charakteru i zakresu współpracy rodziców zastępczych

z przedstawicielami instytucjonalnego otoczenia zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka.

Wśród podmiotów, o których mogą wspominać narratorzy znaleźć się mogą

następujące:

Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie - organizatorzy rodzinnej pieczy zastępczej,

Koordynatorzy rodzinnej pieczy zastępczej,

Ośrodki Pomocy Społecznej,

organizatorzy rodzinnej pieczy zastępczej

podmioty instytucjonalnej pieczy zastępczej,

ośrodki adopcyjne,

przedszkola i szkoły,

lekarze rodzinni, poradnie specjalistyczne, poradnie psychologiczno-pedagogiczne

policja,

148

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

sądy rodzinne,

służba kuratorska,

asystent rodziny,

organizacje pozarządowe

g. innych uwarunkowań

m.in. identyfi kacja charakteru relacji narratorów z wychowankami, relacji pomiędzy wychowankami a dziećmi biologicznymi (jeśli istnieją) narratorów, wzajemnych relacji wychowanków miedzy sobą oraz sposobu w jaki wspomniane relacje

oddziałują na sposób prowadzenia ZRZ i RDD.

 Identyfi kacja indywidualnych strategii radzenia sobie z trudnościami/wyzwaniami PYTANIA MODERATORA:

3. Jakie rozwiązania, ułatwienia, a może osoby ułatwiają Panu/Pani wypełnianie

codziennych zadań?

lub

Co i kto sprzyja wypełnianiu przez Pana/Panią zadań rodzica zastępczego?

PODPOWIEDŹ:

W razie wątpliwości rozmówcy, proszę wyjaśnić, że pytanie dotyczy wszystkiego, co w opinii narratora ułatwia funkcjonowanie jako rodzic zastępczy: np. warunki lokalowe/materialne jak odpowiednio duży lokal, w którym prowadzona jest rodzina/

dom, ale także cechy osobowości/umiejętności/wiedza, sprzyjające regulacje

prawne, dobre relacje z sąsiadami, w urzędach.

Chodzi o wszystko, co przychodzi do głowy rozmówcy, spośród czynników, które pozwalają sprawnie prowadzić ZRZ/RDD

4. Bycie rodzicem zastępczym wymaga wypracowania relacji z różnymi osobami:

z podopiecznymi, rodzicami podopiecznych, z przedstawicielami różnych instytucji

Proszę mi opowiedzieć o tych relacjach/kontaktach.

PODPOWIEDŹ:

W razie wątpliwości rozmówcy, proszę wyjaśnić, że chodzi o wszelkie kontakty z osobami/instytucjami/podmiotami, które wiążą się z funkcjonowaniem jako rodzic zastępczy. Proszę zwrócić uwagę, aby rozmówca opowiedział o tych kontaktach, scharakteryzował je, ocenił ich jakość, to czy mogłyby przebiegać lepiej jeśli tak, to w jaki sposób.

5. Proszę opowiedzieć o trudnościach, wyzwaniach z jakimi spotyka się Pan/Pani na co

dzień w związku z prowadzeniem rodziny zastępczej/rodzinnego domu dziecka.

6. Mówił Pan/mówiła Pani o trudnościach/ wyzwaniach, jak sobie Pan/Pani radzi z ich

rozwiązywaniem?

lub

Jakie sposoby radzenia sobie z problemami związanymi z prowadzeniem rodziny

zastępczej/rodzinnego domu dziecka podpowiedziałby/podpowiedziałaby Pan Pani

innym rodzinom/rodzinnym domom dziecka?

7. Jakie Pana/Pani zdaniem cechy/umiejętności/wiedzę powinien mieć rodzic zastępczy/

osoba prowadząca rodzinny dom dziecka?

MODUŁ III

UŚWIADOMOINE POTRZEBY – OCZEKIWANIA DOTYCZĄCE WSPARCIA

POSZUKIWANA INFORMACJA:

 Ustalenie, jakie są oczekiwania zawodowych rodzin zastępczych i osób

prowadzących rodzinne domy dziecka dotyczące wsparcia w zakresie wypełniania przez nie powierzonych im na mocy ustawy zadań?

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 149

PYTANIA MODERATORA:

8. Co mogłoby sprawić, że Pana/Pani codzienność, jako rodzica zastępczego, byłaby

łatwiejsza?

lub:

Gdyby mógł/mogła Pan/Pani uzyskać pomoc, wsparcie w dowolnym aspekcie Pana/Pani

codziennego życia, jako rodzica zastępczego, czego zażyczyłby/zażyczyłaby Pan/Pani

sobie?

ZAŁĄCZNIK NR 2

W YWIAD Z EKSPERTEM - DYSPOZYCJE

Informacje wstępne

Dzień dobry,

Chciałbym/chciałabym porozmawiać z Panią/Panem na temat warunków

i okoliczności związanych ze sprawowaniem opieki zastępczej przez opiekunów z zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka.

Wychodzimy z założenia, że temat ten, choć ważny społecznie, w dużej mierze jest ignorowany, zaś wypowiedziom publicznym często towarzyszy wiedza ste-reotypowa i niepełna. W naszych badaniach, zleconych przez Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi, chcemy oddać głos tym, którzy z racji swojej profesji na co dzień stykają się problemami doświadczanymi przez opiekunów z zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka. Zwracamy się zatem do Państwa z prośbą o udział w badaniu, ponieważ – jako osoby, które posiadają specjalistyczną wiedzę, doświadczenie i kwalifi kacje zawodowe możecie nam udzielić wielu niezwykle ważnych informacji na temat pieczy zastępczej. Na ich podstawie sformułowane zostaną zalecenia / rekomendacje mające na celu poprawienie trafności wsparcia kierowanego do zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka w ramach projektów fi nansowanych z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego.

Badanie fi nansowane jest ze środków Unii Europejskiej.

Rozmowa nie powinna nam zająć dłużej niż 90 minut.

Aby móc skupić się na naszej rozmowie, chciałbym ją nagrać. Nagranie nie

zostanie nigdzie opublikowane. Jest mi potrzebne ponieważ nie potrafi ę noto-wać tak szybko, żeby nie utracić istotnych informacji, jakie mi Pani/Pan przeka-

że. Jest Pan/Pani ekspertem w zakresie pieczy zastępczej, dlatego wszystko co Pan/Pani mówi jest dla mnie bardzo ważne.

Pana/Pani wypowiedzi nie będą oceniane. Badanie ma charakter poufny,

a zebrane dane i informacje posłużą opracowaniu zbiorczego raportu badawczego,

w którym nie będzie możliwości zidentyfi kowania Pana/Pani jako naszego rozmów-

150

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

cy. Zmienimy wszystkie dane, mogące zdradzić kto udzielał wywiadu(np. imiona, na-zwiska, dane osobowe, nazwy miejsc). Dostęp do danych będzie miał jedynie zespół

badawczy pod kierownictwem Prof. Piotra Chomczyńskiego z Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego oraz zespół badawczy z Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Łodzi.

Pana/Pani dane osobowe będą zabezpieczone i chronione zgodnie z obo-

wiązującym prawem, tj. Ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych - RODO

(przepisy unijne) oraz Ustawą o ochronie danych osobowych (przepisy krajowe).

Czy wyraża Pani/Pan zgodę, by nasza rozmowa była nagrywana?

PODPOWIEDŹ:

Jeśli rozmówcy będą chcieli poznać dokładne źródło fi nansowania badania, poniżej znajduje się szczegółowa informacja na ten temat:

Badanie pt. „Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim”

związane jest z realizacją podprojektu pn. „Funkcjonowanie regionalnych obserwatoriów terytorialnych” w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego na lata 2014-2020, osi priorytetowej XII Pomoc Techniczna, Działania XII.2 Sprawny system realizacji, współfi nansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego

INSTRUKCJA DLA MODERATORÓW:

Prowadzenie wywiadu pogłębionego

Celem wywiadu pogłębionego (IDI) jest otrzymanie spontanicznych, swobod-

nych, lecz ukierunkowanych wypowiedzi bazujących na bezpośrednich doświad-

czeniach rozmówcy (Konecki, Chomczyński 2012). W tym celu dysponujesz listą

dyspozycji mającą postać dość ogólnych pytań. Pytań tych nie musisz odczyty-

wać dosłownie, możesz zmieniać także ich kolejność, gdyż najważniejsza jest

swobodna wypowiedz Rozmówcy. Postaraj się zadbać o wysłuchanie Rozmów-

cy i niezakłócanie jego odpowiedzi.

Źródło: Konecki, Chomczyński (2012) Słownik socjologii jakościowej, Wydawnictwo Difi n, Warszawa.

Kontakt z badanymi

• Żeby ograniczyć efekt ankieterski, na wywiad staramy się ubierać neutralnie.

Na pewno odpadają białe kołnierzyki, eleganckie marynarki, świecące buty

etc., ponieważ z automatu zostaniemy zidentyfi kowani jako „obcy” i będzie-

my wzbudzać nieufność.

• Posługujemy się prostym językiem. Zapominamy o żargonie naukowym.

• Rozmowę zaczynamy od, podziękowania za udział w badaniu, potem prze-

chodzimy do tematów neutralnych (możemy np. pochwalić lokalizację, wnę-

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 151

trze). Po wprowadzeniu i „przełamaniu pierwszych lodów” wspomnijmy o tym jak badanie jest dla nas ważne, o tym, że pragniemy poznać szczere,

pełne opinie, gdyż głos naszych rozmówców jest dla nas bardzo ważny.

• Pozostajemy autentyczni, nie udajemy kogoś, kim nie jesteśmy – „trzymamy

ramę”.

• Jeśli czegoś nie rozumiemy (np. specyfi czne zwroty językowe, specjalistyczny (ekspercki) język, powoływanie się na akty prawne), dopytujemy.

• Pozbywamy się fi ltru „oczywistości” – jeśli badany mówi, że „wiadomo o co chodzi”, dopytujemy „o co chodzi?”.

• Od czasu do czasu, w zależności od tego, czy sam badany pozwala sobie

na ekspresję emocjonalną, można także pozwolić sobie na odwzajemnienie

emocji.

• Nie przerywamy wypowiedzi badanego, chyba, że wyraźnie odbiega od te-

matu – wówczas naprowadzamy go z powrotem.

• Jeśli widzimy, że badany nie chce o czymś mówić / wchodzić w szczegóły

(zwłaszcza jeśli to jasno sygnalizuje), nie drążymy na siłę tematu. Spróbuj-

my natomiast pod koniec wywiadu (na ile to możliwe) wrócić do ominiętych

kwesti i.

• Dyspozycje do wywiadu to informacje, które chcemy zdobyć oraz sugero-

wane pytania, które możemy w tym celu zadać. Nie należy ich jednak trak-

tować jako przyjętej odgórnie konstrukcji wywiadu, czyli:

– Nie musimy trzymać się za wszelką cenę kolejności podanej w dyspozy-

cjach.

– Nie musimy zadawać dokładnie tych samych pytań – są tylko przykła-

dami.

– Jeśli poszukiwana informacja pojawiła się już w toku wywiadu, nie pyta-

my o to po raz drugi, chyba, że w celu uściślenia.

– Z narzędziem należy się dokładnie zapoznać, by móc prowadzić luźną

rozmowę zamiast ustrukturyzowanego wywiadu, którego nie chcemy

(bez tego uzyskamy jedynie spłycone informacje i tym samym mało cen-

ne dane). Unikamy wertowania, przerzucania kartek, poszukiwania pytań

do zadania – zamiast tego postarajmy się utrzymywać kontakt wzrokowy

z naszym Rozmówcą, gdyż zależy nam na sytuacji możliwie zbliżonej do

tematycznej rozmowy.

• Dążymy do tego, by badany opowiedział nam o swoich doświadczeniach.

Możemy dopytywać w trakcie i kierunkować wypowiedź, jeśli nie przerywa-

my w ten sposób narracji. Nie wtrącamy się jednak w środku wypowiedzi.

152

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

OTWARCIE WYWIADU

Wprowadzenie:

Nasza rozmowa nie będzie klasycznym wywiadem, w którym przychodzi ankieter i za-daje krótkie pytania czy nawet podsuwa możliwe odpowiedzi. Nie chcę niczego Pani/

Panu sugerować. Zamiast tego chciałbym dzisiaj Panią/Pana poprosić, żeby opowiedział/a mi Pani/Pan o swoich zawodowych doświadczeniach w pracy z opiekunami z zawodowych rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka. Pomimo przyjęcia przez nas pewnej kolejności i struktury pytań zależy mi jednak na tym, żeby to była raczej opowieść spontaniczna. Proszę sobie wyobrazić taką sytuację, że jest Pani/Pan na spotkaniu z innymi ekspertami mającymi kontakt z organizacjami zajmującymi się pieczą zastępczą i chce z nimi podzielić się swoim doświadczeniem.

PYTANIA OGÓLNE

Doświadczenia we współpracy i zakres współpracy z ZRZ i RDD

1. Od jak dawna ma Pan/Pani zawodowy kontakt z zawodowymi rodzinami zastępczymi (ZRZ) i/lub rodzinnymi domami dziecka (RDD)?

2. Na czym dokładnie polega ten kontakt? W jakim zakresie współpracuje Pani/Pan z Zawodowymi Rodzinami Zastępczymi (ZRZ) i Rodzinnymi Domami Dziecka (RDD)? Jakie sprawy wspólnie rozwiązujecie?

Interesują mnie wszelkie Pana/Pani doświadczenia dotyczące współpracy z Zawodowymi Rodzinami Zastępczymi (ZRZ) i Rodzinnymi Domami Dziecka (RDD)

3. Proszę opowiedzieć, na ile jest Pan/Pani zadowolona z zakresu współpracy z ZRZ i RDD?

Czy należałoby go jakoś zmodyfi kować? W jaki sposób?

4. Czy Pana/Pani zdaniem rodzice zastępczy chcieliby lub potrzebowali współpracy z Panem/

Panią w jeszcze jakimś innym zakresie?

5. Czy Pana/Pani zdaniem dysponuje Pan/Pani wystarczającymi narzędziami (chodzi o do-stępne procedury, uprawnienia, politykę pracodawcy) aby współpracować z ZRZ i RDD

w taki sposób, jakby Pan/Pani chciał/chciała i jaki jest potrzebny rodzicom zastępczym?

Jeśli nie, to jakich zmian dokonałby/dokonałaby Pan/Pani?

PODPOWIEDŹ:

Zwróć uwagę na to jaki jest zakres, „merytoryczna zawartość” współpracy/kontaktów Twojego rozmówcy z ZRZ i RDD

Musisz dopytać o ewentualną poprawę zakresu współpracy, np. nauczyciele mogą chcieć pogłębienia integracji wychowanków pochodzących z ZRZ/RDD z innymi

uczniami, lecz z jakichś (jakich?) względów nie jest to możliwe.

6. Proszę mi powiedzieć czy współpraca ze wszystkimi ZRZ i RDD przebiega podobnie czy pojawiają się jakieś różnice? Jeśli istnieją różnice, to na czym one polegają i z czego, Pana/

Pani zdaniem wynikają?

7. Czy współpraca/kontakty z ZRZ i RDD w jakikolwiek sposób się różni/różnią? Jeśli tak, to w jaki sposób?

PODPOWIEDŹ:

Zwróć uwagę, że Rozmówca może wskazać, że to nie typ opieki zastępczej determinuje największe różnice, lecz inne czynniki: okoliczności kontaktu, przedmiot/zakres współpracy, indywidualne cechy rodziców zastępczych i inne. Dopytaj o różnicujące czynniki.

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 153

Zakres współpracy instytucji z ZRZ i RDD

8. Jeśli ma Pan/Pani taką wiedzę, proszę mi powiedzieć – w jakich obszarach i jakim zakresie Pana/Pani instytucja kontaktuje się/współpracuje z ZRZ i RDD? Jakie kwesti e/sprawy związane z ZRZ i RDD są prowadzone/rozstrzygane w Pana/Pani instytucji?

9. Czy w Pana/Pani instytucji organizowane są jakieś formy wsparcia/programy/istnieją specjalne procedury pracy z ZRZ/RDD w Pana/Pani instytucji? Jeśli tak, to jakie?

10. Jak Pan/Pani ocenia zakres współpracy z ZRZ i RDD z Pana/Pani instytucją? Czy należałoby w jakiś sposób zmienić formy kontaktu lub sprawy/kwesti e, którymi się państwo zajmujecie wspólnie z ZRZ i RDD? Jeśli tak to w jakim kierunku?

11. Czy z Pani/Pana perspektywy są jeszcze jakieś inne obszary, w ramach których ZRZ/RDD

mogą wymagać wsparcia Pana/Pani instytucji?

Jakość współpracy z ZRZ i RDD

12. Jak dotychczas współpracuje się Panu/Pani z ZRZ i RDD?

PODPOWIEDŹ:

Spróbuj się dowiedzieć (nie pytaj o to wprost), jaki jest charakter relacji/kontaktu badanego z przedstawicielami ZRZ/RDD – sformalizowany, a może nieformalny? Czy rozmówca uważa tę współpracę za poprawną, czy problematyczną? Czy rozmówca

darzy ZRZ/RDD, z którymi ma kontakt sympati ą czy raczej nie?

13. Czy może Pani/Pan opisać jakiś świeży przykład udanej i nieudanej współpracy z tymi instytucjami?

14. Proszę mi opowiedzieć o wszystkim, co Pana/Pani zdaniem sprzyja dobrej współpracy z ZRZ/RDD?

15. A co Pana/Pani zdaniem utrudnia udaną współpracę z ZRZ i RDD?

Bariery napotykane przez ZRZ i RDD

16. Na podstawie Pana/Pani doświadczeń proszę mi powiedzieć, z jakimi trudnościami/

wyzwaniami Pani/Pana zdaniem spotykają się ZRZ i RDD? Z czego one wynikają?

PODPOWIEDŹ:

Wyjaśnij, że prosisz o podanie wszelkich możliwych barier, utrudnień, jakie przychodzą Rozmówcy na myśl (np. istniejące ramy prawne, brak szkoleń skierowanych do

opiekunów z zakresu rozwiązywania konfl iktów, itp.)

17. W jaki sposób, z Pani/Pana perspektywy opiekunowie radzą sobie z poszczególnymi barierami?

18. Jakimi cechami, postawą powinni odznaczać się opiekunowie zastępczy, żeby dobrze wypełniali swoje zadania?

19. Jakie kompetencje, Pana/Pani zdaniem potrzebne są opiekunom zastępczym?

Rekomendacje

20. Co w Pani/Pana przekonaniu należałoby zrobić, żeby poprawić jakość funkcjonowania opiekunów zastępczych?

PODPOWIEDŹ:

Przekonaj Rozmówcę, że interesują Cię wszelkie pomysły, które przychodzą mu do głowy. Postaraj się dopytać o działania na szczeblu ogólnopolskim (np. zmiany zasad fi nansowania, zmiany prawne) jak i lokalnym (np. lepsza współpraca ze społecznością lokalną).

154

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim 155

156

Zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka w województwie łódzkim